نظام حقوقی حاکم بر تغییرات ژنتیکی در چارچوب حقوق بین الملل بشر- …

نظام حقوقی حاکم بر تغییرات ژنتیکی در چارچوب حقوق بین الملل بشر-  …

– این سازمان به صورت مشترک با سازمان خوارو بار جهانی استانداردهایی علمی به صورت راهنما را در مورد ارزیابی سلامتی غذاهای حاصل از محصولات تراریخته ارائه کرده است.[۳۱۸]
ب) نحوه برچسب اطلاعات فرآورده های اصلاح ژنتیک شده
شاید مصرف کنندگان علاقهمند باشند اطلاعاتی راجع به نحوه تولید این اقلام از نظر کشت ارگانیک یا صرفاً تبلیغاتی بودن بدانند. برچسب اطلاعات روی غذاها به طور کلی چه اقلام متداول یا اصلاح ژنتیک شده باید حاوی مطالبی در مورد نحوه تولید آن باشد. سایر اطلاعات می تواند مبنی بر توضیح نحوه انتقال ژن (دستکاری) یا علت و مزایای آن باشد. دستورالعمل های فائو و سازمان بهداشت جهانی در خصوص ارائه اطلاعات در برچسب غذاهای اصلاح ژنتیک شده زمانی که در آنها نسبت به فرآوردههای اصلی تغییراتی داده شده باشد یا حاوی دیانای یا پروتئین خاصی باشد که از راه دستکاری ژنتیکی در آن به وجود آمده باشد یا اگر از راه دستکاری پروتئینی یا دستکاری دیانای در آنها تغییراتی ایجاد شده باشد، باید ارائه شود.[۳۱۹]
گفتار چهارم: اقدامات سازمان خواروبار جهانی[۳۲۰] (FAO)
بند اول: بررسی عملکرد سازمان خواروبار جهانی در تغییرات ژنتیکی در ژنهای گیاهی و حیوانی
سازمان خواروبار جهانی که به دلیل ساختار جهان سومی آن از بیشترین اعتبار نزد کشورهای در حال توسعه برخوردار است، بیوتکنولوژی مدرن را به عنوان ابزاری قدرتمند در جهت رفع فقر و گرسنگی تلقی میکند. تاکید سازمان خواروبار جهانی بیشتر بر موضوع تغییرات ژنتیکی در گیاه و حیوان و تامین غذا از طریق مهندسی ژنتیک و علوم نوین می باشد. در آستانه تحویل هزاره دوم به هزاره سوم میلادی سازمان خواروبار جهانی با صدور اطلاعیهای اعلام کرد که بیوتکنولوژی ابزار قدرتمندی را برای توسعه پایدار کشاورزی شیلات و جنگلداری و همچنین صنایع غذایی فراهم آورده است. در صورتی که بیوتکنولوژی با سایر روشهای تولید غذا تلفیق شود، میتواند نقش مهمی را در تامین نیازهای فزاینده جامعه شهری هزاره بعدی ایفا کند.
این سازمان از طریق برنامههای مختلفی در موضوع تغییرات ژنتیکی و ایمنی زیستی درگیر است. تعدادی از این برنامه ها عبارتند از:
– کمیسیون کدکس الیمنتاریوس[۳۲۱] به صورت مشترک با سازمان بهداشت جهانی
– کنوانسیون بین المللی حفظ نباتات[۳۲۲]
– کمیسیون و معاهده بین المللی منابع ژنتیک غذا و کشاورزی[۳۲۳]
– فعالیتهای بیشمار دیگری در مورد توانمندسازی، مطالعات اقتصادی، اجتماعی و غیره در مورد بیوتکنولوژی و ایمنی زیستی.[۳۲۴]
از برجستهترین نکات در مورد ایمنی زیستی و سازمان خواروبار جهانی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
– موضوع مورد ملاحظه سازمان خواروبار جهانی نه تنها موجودات زنده تراریخته[۳۲۵] است، بلکه راهنماها و اصول تدوین شده در این سازمان محصولات غیرزنده ناشی از آنها[۳۲۶] را نیز در برمیگیرد.
– موضوع مورد ملاحظه سازمان خواروبار جهانی بیشتر معطوف به جنبههای کشاورزی و تغذیه ای محصولات تراریخته و غذاهای ناشی از آن است و نه موضوعات زیست محیطی و تنوع زیستی.
– رویکرد سازمان خواروبار جهانی رویکردی علمی است و اعتقادی به اصل پیش احتیاطی[۳۲۷] ندارد.
– سازمان خواروبار جهانی تاکنون مقررات الزامآوری را در مورد محصولات تراریخته ارائه نکرده و تنها به تهیه اصول و راهنماها بسنده کرده است.[۳۲۸]
بند دوم: بررسی ایمنی زیستی در کدکس الیمنتاریوس
کمیسیون کدکس الیمنتاریوس متشکل از وزرای کشاورزی کشورهای عضو به صورت مشترک بین سازمان خواروبار جهانی و سازمان بهداشت جهانی در سال ۱۹۶۳ تاسیس شد تا اصول، راهنما و استانداردهای غذایی را تهیه و تدوین کند. استانداردهای غذایی مصوب کمیسیون کدکس الیمنتاریوس از نظر حقوقی الزام آور بوده و جزو قوانین و مقررات بینالمللی لازم الاجرا محسوب میشوند، اما اصول و راهنماها جنبه الزامی و تعهد آور نداشته و رعایت آنها اختیاری است، اگرچه به طور ویژه راهنماهای ارائه شده از سوی کدکس غذایی در نبود قوانین الزام آور ملی و بین المللی به فراوانی در فرآیند حل اختلاف و رسیدگی به دعاوی بین المللی مورد استناد قرار میگیرند. کمیته کدکس الیمنتاریوس نیز که مسئولیت تدوین واجرای استانداردهای غذایی سازمان خواروبار جهانی و سازمان بهداشت جهانی را برعهده دارد از سال ۲۰۰۰ میلادی گروه کاری تخصصی تحت عنوان” گروه کاری غذاهای حاصل از زیست فناوری نوین”[۳۲۹] با هدف تدوین مقررات ارزیابی سلامت و روشهای نمونه برداری و شناسایی، برچسب گذاری و قابلیت ردیابی مواد غذایی حاصل از زیست فناوری را تأسیس نموده است.
کدکس الیمنتاریوس با وجود تاسیس کارگروه بیوتکنولوژی غذاهای حاصل از محصولات تراریخته و بیش از ۷ سال مذاکره در این مورد هیچ گونه استاندارد لازمالاجرا مورد توافقی را به تصویب نرسانده و صرفا به تدوین و تصویب اصول و راهنماهایی به شرح زیر اکتفا کرده است، این اصول و راهنماها در سال ۲۰۰۳ میلادی به تصویب کمسیون کدکس رسیده و منتشر شده اند. [۳۳۰]
– اصول ارزیابی ریسک غذاهای حاصل از بیوتکنولوژی مدرن کدکس
– راهنمای انجام ارزیابی سلامتی غذاهای حاصل از گیاهان تراریخته کدکس
– پیوست ارزیابی حساسیت زایی کدکس
– راهنمای انجام ارزیابی سلامتی غذاهای حاصل از ریزسازوارههای تراریخته کدکس
ذکر این نکته ضروری است که تفاوت پروتکل ایمنی زیستی کارتاهنا و مقررات کدکس الیمنتاریوس در دو بعد اساسی شمول این مقررات و میزان تعهدآور بودن آنها است. شمول اولی تنها بر موجودات زنده تراریخته است و از نظر آداب تبادلات فرامرزی الزام آور است، اما دومی بر همه انواع محصولات تراریخته (حتی موجودات غیرزنده و محصولات حاصل از آنها) است و از نظر حقوقی الزام آور نیست.[۳۳۱]
بند سوم: بررسی نشستهای تخصصی مشترک سازمان خواروبار جهانی و سازمان بهداشت جهانی[۳۳۲]
این دو سازمان برای آغاز فرآیند تدوین هر نوع استاندارد، اصول، راهنما و یا بر اساس تقاضای کشورهای عضو اقدام به برگزاری نشستهای مشورتی تخصصی با حضور برجستهترین نخبگان فنی آن موضوع از کشورهای مختلف میکنند. نتایج این نشستهای تخصصی به عنوان اسنادی که میتوانند به عنوان نقظه آغازین برای تدوین استاندارد و یا راهنما به کار گرفته شوند، منتشر می شوند؛ اما به تنهایی سندیتی نداشته و تنها به عنوان پیشنهاد تلقی شده و به عنوان متون علمی معتبر به آن استناد میشود. این دو سازمان طی دو دهه گذشته بیش از بیست نشست مشورتی و تخصصی برگزار کرده است. عناوین برخی از این نشست های مشورتی تخصصی عبارتند از:
– نشست تخصصی مشورتی در مورد “ایمنی زیستی در چارچوب امنیت زیستی: کمک به کشاورزی پایدار و تولید غذا”، [۳۳۳]۲۸ فوریه تا ۳ مارس ۲۰۰۶ میلادی، مقر سازمان خواروبار جهانی، رم، ایتالیا.
– نشست تخصصی مشورتی صاحبان منافع در مورد پیش نویس سند “بیوتکنولوژی مدرن، سلامت انسان و توسعه، یک مطالعه ای مبتنی بر شواهد”،[۳۳۴] مقر سازمان بهداشت جهانی، ژنو، ۲۰۰۲ میلادی.
– نشست تخصصی مشورتی مشترک سازمان بهداشت جهانی و سازمان خواروبار جهانی در مورد ” ارزیابی سلامتی غذاهای ناشی از حیوانات تراریخته (مهندسی ژنتیک شده) مشتمل بر ماهی”،[۳۳۵] ۱۷ تا ۲۱ نوامبر ۲۰۰۳ میلادی، مقر سازمان خواروبار جهانی، رم، ایتالیا.
– اجلاس گفتمان سیاستگذاری بیوتکنولوژی سازمان خواروبار جهانی و موسسه بینالمللی تحقیقات مناطق خشک و نیمه خشک تحت عنوان ” استفاده از بیوتکنولوژی و مهندسی ژنتیک برای توسعه کشاورزی در خاور نزدیک و شمال آفریقا”،[۳۳۶] ۱۲ تا ۱۴ فوریه ۲۰۰۶ میلادی، قاهره، مصر.
بند چهارم: بررسی معاهده بین‌المللی ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی[۳۳۷]
معاهده بین‌المللی ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی در۳ نوامبر سال ۲۰۰۱ میلادی در سی و یکمین کنفرانس سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد در مقر آن سازمان در شهر رم به تصویب رسید و در ۲۹ ژوئن سال ۲۰۰۴ میلادی در نودمین روز پس از تودیع چهلمین سند الحاق به مدیرکل فائو به عنوان امین اسناد لازمالاجرا شد. ایران نیز در سال ۱۳۸۴ به معاهده فوق ملحق گردیده است. این معاهده که یک سند جدید و الزامآور بین المللی برای تضمین حفظ و مدیریت پایدار منابع ژنتیک گیاهی برای غذا و کشاورزی به شمار میرود با توجه به مقدمه آن، علاوه بر تقسیم عادلانه و منصفانه منافع ناشی از کاربرد منابع ژنتیک، بر مبنای شناسایی حق حاکمیت دولت ها بر منابع ژنتیک گیاهی خود و شناسایی حقوق کشاورزان شکل گرفته است.
همچنین این معاهده در مقدمه خود به مسئولیت دولتها و همه افراد در قبال نسلهای گذشته و آینده برای حفاظت از تنوع جهانی منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی؛ اشاره میکند. بر اساس بند ۱ ماده ۱ اهداف این معاهده عبارتند از حفاظت و استفاده از ذخایر توارثی برای غذا و کشاورزی و تقسیم عادلانه و منصفانه منافع حاصل از استفاده از آن هماهنگ با کنوانسیون تنوع زیستی به منظور نیل به کشاورزی پایدار و امنیت غذایی. در حقیقت این اصول کلی به این دلیل مورد توجه قرار گرفتهاند که تا پیش از آن تمامی تلاشهای بینالمللی معطوف به نحوه بهرهبرداری از تنوع زیستی گردیده بود و به ماهیت متفاوت منابع ژنتیک کشاورزی که در طول هزاران سال رشد مورد بهره برداری قرار گرفته، مبادله شده و با سایر منابع ترکیب گردیده اند، توجه کافی مبذول نشده بود و این امر موجبات نگرانی کشورهای در حال توسعه را فرآهم آورد. [۳۳۸]
بند ۱ ماده ۱۰ معاهده در این زمینه مقرر داشته است که طرفهای متعاهد در روابط خود با سایر کشورها، حقوق حاکمیتی آنها را بر منابع ژنتیک گیاهی خود برای غذا و کشاورزی، از جمله اختیار تعیین چگونگی دسترسی به آن منابع توسط دولتهای متبوع و با رعایت قوانین ملی به رسمیت میشناسند. در حقیقت، با تصویب کنوانسیون در سال ۱۹۹۲میلادی تغییری اساسی در مفهوم مالکیت منابع ژنتیک مشاهده میشود. به عبارت دیگر تا قبل از تصویب کنوانسیون، منابع ژنتیک میراث بشریت تلقی میگردید، در حالیکه این مفهوم در بند ۱ مقدمه کنوانسیون تنوع زیستی به عنوان مسئله مشترک همه بشریت[۳۳۹] معرفی شده است و سپس در بند ۳ معاهده نیز تحت عنوان مسئله مشترک همه کشورها[۳۴۰] شناسایی گردیده است. بنابراین مفاهیم فوق کاملاً به مفهوم مالکیت منابع ژنتیک توجه داشته و نه تنها از شناسایی آن به عنوان حق همه بشریت اجتناب ورزیده اند، بلکه حق مالکیت ملی بر این منابع را به صورتی برجسته و متمایز در مقابل حقوق مالکیت فکری مورد تأکید قرار داده اند.
گفتار پنجم: بررسی اقدامات دیگر سازمانهای جهانی
توسعه علم مهندسی ژنتیک و اولین دستکاریهای ژنتیکی انسان، حیوان و گیاه موجب عصر نوینی از اختراعات در عرصهی صنعت در مفهوم عام و زیست فناوری در مفهوم خاص شده که مشخصات منحصر به فرد این قبیل اختراعات، موجب شکل گیری سازمان جهانی مالکیت معنوی[۳۴۱] شده است.
سازمان جهانی مالکیت معنوی یا فکری، یکی از شانزده آزانس تخصصی سازمان ملل متحد است. این سازمان با امضای توافقنامه‌ای در استکهلم در سال ۱۹۶۷ میلادی برای تشویق آثار خلاقانه در راستای حمایت از مالکیت معنوی در جهان و ارتقاء‌ فعالیت‌های دارائی فکری و تسهیل انتقال تکنولوژی به کشورهای در حال پیشرفت تاسیس شد. این سازمان هم‌اکنون ۱۸۴ کشور عضو دارد و ۲۴ معاهده بین‌المللی را مدیریت می‌کندhttp://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%85%D8%A7%D9%84%DA%A9%DB%8C%D8%AA_%D9%81%DA%A9%D8%B1%DB%8C و مقر آن در ژنو، سوئیس قرار دارد. در واقع این سازمان در راستای تحقق هدف ماده ۲۷ منشور حقوق بشر سازمان ملل متحد (حق دارائی فکری) که اعلام می دارد افراد از حمایت منافع مادی و معنوی حاصل از تولیدات علمی، ادبی و هنری بهره‌مند می‌گردند، تاسیس شده است.[۳۴۲]
مبحث مالکیت فکری منابع زیستی و ثبت اختراعات بیوتکنولوژیک در دههی اخیر در پارهای از اسناد بین المللی و مقررات و قوانین منطقهای و ملی، به اجمال و حتی به تفصیل مورد بحث و بررسی قرار گرفته است و در سازمان جهانی مالکیت معنوی به صورت تخصصی تر بدان پرداخته شده است. از زمانی که انقلاب ژنتیک و دستکاری ژنتیکی در قرن اخیر پا به عرصه ظهور گذاشت به دنبال آن بحث حمایت از این نوع دستکاری‌ها برای حفظ حقوق مخترع و هم چنین تضمین منافع اقتصادی آن مطرح شد. یکی از نظامهای پیشنهادی نظام حقوق مالکیت فکری بود که از مخترع و جامعه به طور همزمان حمایت می‌کرد و از طرفی سازمان جهانی مالکیت معنوی در جهت این حمایت عمل میکرد.[۳۴۳]
از دیگر سازمانهای بینالمللی جهانی که در موضوع تغییرات ژنتیکی فعالیت میکند، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی [۳۴۴]می باشد که در ۱۴ دسامبر سال ۱۹۶۰ میلادی با امضای یک کنوانسیون ۲۱ ماده‌ای توسط کشورهای اتریش، بلژیک، کانادا، دانمارک، فرانسه، آلمان، یونان، ایسلند، ایرلند، لوکزامبورگ، هلند، نروژ، پرتغال، اسپانیا، سوئد، سوئیس، ترکیه، انگلیس و آمریکا تاسیس شد. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی که مقر آن در پاریس است به عنوان باشگاه کشورهای ثروتمند، مرکز پژوهشی، موسسه نظارتی و دانشگاه غیر آکادمیک یاد می‌شود. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز ضمن تشریح و تدوین مقررات ایمنی غذایی محصولات ناشی از دستکاری ژنتیکی ۲۹ عضو خود، به طور ویژه به روشهای ملی قانونگذاری و ارزیابی مواد غذایی مشتق شده از محصولات کشاورزی که در روند اصلاحات ژنتیکی تولید شده اند، پرداخته است. این سازمان در زمینه ایجاد چارچوبهای حقوقی جهت برقراری ایمنی زیستی محصولات ناشی از مهندسی ژنتیک و نظارت حقوقی بر مواد غذایی که بدین شیوه وارد بازار اقتصاد کشورهای عضو می شوند، با هدف رسیدن به توسعه پایدار فعالیت می کند؛ توسعه ای که در جهت حمایت از حقوق بشر و محیط زیست باشد. [۳۴۵]
از دیگر سازمانهای جهانی که در موضوع تغییرات ژنتیکی فعالیت دارد، سازمان استاندارد جهانی[۳۴۶] میباشد. سازمان بین‌المللی استانداردسازی که معمولاً به نام ایزو شناخته می‌شود، موسسه بین‌المللی تعیین استاندارد متشکل از نمایندگان موسسات استانداردسازی ملی است. این سازمان غیردولتی در سطح وسیع به وضع استانداردهای کلی و جزئی برای هماهنگ کردن استانداردهای متفاوت جهانی می‌پردازد. در عمل ایزو به صورت یک کنسرسیوم با ارتباطات قوی با دولت‌ها فعالیت می‌کند. این مؤسسه انواع استانداردهای تجاری و صنعتی جهانی را تعیین می‌نماید. مرکز ایزو در ژنو سویس قرار دارد. ایزو کار رسمی خود را از تاریخ بیست و سوم فوریه ۱۹۴۷ میلادی آغاز کرده است. این سازمان به ترویج جهانی استانداردهای اقتصادی و صنعتی می‌پردازد تا مبادلات صنایع و فنون مختلف را در یک راستا هماهنگ کند. سازمان بین‌المللی استانداردسازی، باآنکه یک سازمان غیردولتی است، به‌دلیل این که استانداردهای این موسسه تبدیل به قوانین می‌گردد از بیشتر سازمان‌های غیردولتی قدرتمندتر است. امروزه نزدیک به ۱۵۷ کشور در این سازمان به عضویت درآمده‌اند که ایران نیز یکی از آنها است.
نگرانی های مختلف زیست محیطی و سلامتی محصولات تراریخته قوانین و مقررات بین المللی در خصوص ایمنی زیستی و مدیریت مخاطرات احتمالی زیست محیطی موجودات زنده تراریخته از جمله موضوعهای مطرح شده در سازمان استاندارد جهانی است. برای مثال سازمان استاندارد جهانی استخراج دی.ان.ای از محصولات مختلف و استانداردهای ردیابی محصولات تراریخته مبتنی بر دی.ان.ای یا پروتئین را ارائه کرده است. در این سازمان همچنین به استانداردهای بینالمللی در خصوص ایمنی غذایی محصولات تراریخته، تجزیه و تجلیل مخاطرات احتمالی سلامت غذایی و روش‌های شناسایی و ردیابی این محصولات پرداخته می شود.[۳۴۷]

این مطلب را هم بخوانید :
علمی :تلفیق الگوریتم رقابت استعماری و انتخاب سریع زمان آماده سازی در حل ...

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.

مدیر سایت