تکنیک ها و روش های متداول در تحلیل محتوای کتاب های درسی

دانلود پایان نامه

۱۱تکنیک ها و روش های متداول در تحلیل محتوای کتاب های درسی

روش های تحلیل محتوا به دو صورت طبقه بندی می شود

الف) روش های کمی: در این روش از طریق بررسی و کمی سازی محتوا و تفسیر نتایج، یک مثل مورد بررسی قرار می گیرد
مثل الگوی ویلیام رومی

ب) روش های کیفی: در این روش با تأسی از یافته های عرصه نو مفهوم پردازی، بر شناخت و معرفی ابعاد ضمنی و پنهان محتوا تأکید می شود (فتحی واجارگاه، ۱۳۸۸)

مطابق یک طبقه بندی دیگر؛ در تحلیل محتوای کتاب های درسی، اغلب از دو (۲) تکنیک کلی، فرمول های خوانایی و ابزارهای فهرستی که هر کدام از تعدادی روش تشکیل یافته، استفاده می شود
فرمول های خوانایی درجه ی پیچیدگی زبانی متن کتاب و یا درجه ی خوانایی سایر متون را تعیین می نماید
این فرمول ها به کمک تجزیه و تحلیل متن کتاب به اندازه گیری درجه ی خوانایی می پردازد
این تجزیه و تحلیل به ویژه بر روی کلمه ها، عبارت ها و پاراگراف های یک نوشته متمرکز شده و با شمارش آن ها و استفاده از فرمولی مشخص، میزان و درجه سختی متن و یا سطح سنی یا سطح کلاسی متن را مشخص می سازد
تکنیک کلی دوم ابزارهای فهرستی است
ابزارهای فهرستی بیشتر به صورت سوال های از قبل تعیین شده است که توسط خواننده پاسخ داده می شود یا توسط محقق بررسی می شود
این سوال ها مسایلی همچون کیفیت مواد، هزینه ها، کیفیت نوشتاری، به کارگیری وسایل آموزشی دیداری و شنیداری، جهت گیری فرهنگی و

را مورد پرسش قرار می دهد (دیانی، ۱۳۶۶ و یارمحمدیان، ۱۳۹۰)
در این پژوهش نیز از ابزارهای فهرستی استفاده می گردد

۲-۱-۱۲ ابزارهای فهرستی یا چک لیست ها [۱] در تحلیل محتوای کتاب های درسی

یک تکنیک کلی در تحلیل کتاب های درسی ابزارهای فهرستی است
ابزارهای فهرستی بیشتر به صورت سئوال های از قبل تعیین شده است که توسط خواننده پاسخ داده می شود
این سئوال ها مسایلی همچون کیفیت مواد، هزینه ها، کیفیت نوشتاری، بکارگیری وسایل آموزشی دیداری یا شنیداری و جهت گیری فرهنگی را مورد پرسش قرار می دهد (دیانی، ۱۳۶۶ و یارمحمدیان، ۱۳۹۰)
در جدول شماره ۲-۱، یک نمونه ابزار فهرستی محقق ساخته که یک پرسش نامه تحلیل محتوای کتاب زبان است، آمده است
یکی از سئوال ها برای نمونه آورده شده و بقیه به صورت فهرست آمده است

جدول شماره ۲-۱ : یک نمونه از پرسش نامه تحلیل محتوای کتاب ir/8563-2/ ” title=”تصمیم گیری”>تصمیم گیری می شود (سازمان پژوهش، ۱۳۵۹)
در حال حاضر از این چک لیست دیگر برای ارزشیابی کتاب های درسی استفاده نمی شود

 ۲-۱-۱۲-۲ چک لیست انتخاب کتاب درسی مناسب

این ابزار ابتدا برای ارزشیابی کتاب های روانشناسی تربیتی بکار رفته است و به آن چک لیست ملاک های ارزیابی برای انتخاب کتاب درسی مناسب نیز گفته می شود (همینگر[۲]، باترزبای[۳]، ترجمه پاکاریان و یارمحمدیان)
این چک لیست حاوی ۳۸  سئوال در ۷ بخش است که باید پاسخگو به هر سئوال جواب بله یا خیر بدهد
تعداد پاسخ های مثبت ثبت شده، معیاری است که بر اساس آن درباره مناسب بودن کتاب های مورد بررسی قضاوت می شود
کتاب هایی که امتیاز آن ها از رقم ۲۱ بیشتر است در گروه رضایت بخش ترین، کتاب هایی که امتیاز آن ها بین ۱۶ تا ۲۱ است به عنوان کتاب های قابل قبول و امتیاز زیر ۱۶ نشانگر حداقل رضایت بخشی از کتاب است
در ضمن مترجمین فوق، پایایی این چک لیست را مناسب گزارش نموده اند (به نقل از جعفری، ۱۳۷۵)
در هنگام استفاده از این چک لیست بومی سازی نباید فراموش گردد

جدول ۲-۲ چک لیست ملاک های ارزیابی برای انتخاب کتاب درسی مناسب

سئوالات چک لیست

 بخش اول: فایق آمدن بر مفاهیم یا لغات مشکل

۱-استفاده از قلم ایتالیک یا ضخیم ۲- فهرست بندی و تعریف مفاهیم جدید ۳- دارا بودن واژه نامه  ۴- داشتن واژه نامه همگام و مداوم[۴]  در حاشیه ۵- اجتناب از نوشتن پانویس

بخش دوم: استفاده از کمک های آموزشی

۶- داشتن مرور یا خلاصه در ابتدای فصل ها ۷- داشتن مرور یا خلاصه در پایان فصل ها  ۸- استفاده از پیش سازمان دهنده در ابتدای فصل ها ۹- فراهم نمودن چارچوب مناسب پیش سازمان دهنده ها ۱۰- در دسترس بودن هدف های رفتاری ۱۱- قرار داشتن سئوالات اضافی در متن ۱۲- توجه مناسب سئوال های اضافی به اطلاعاتی بعدی ۱۳- نشان دادن اهمیت مواد آموزشی از طریق استفاده از راهبردهای کمک آموزشی

بخش سوم: سازمان دهی چاپی

۱۴-  داشتن شیوه چاپ مشابه عناوین اصلی و فرعی ۱۵- نوشتن عناوین اصلی با حروف بزرگ ۱۶- سئوالی نوشتن عناوین فرعی ۱۷- ارائه راهنمایی های ساده و روشن برای مطالعه بهتر فصل ها ۱۸-  قطعه قطعه و مجزا شدن متن

بخش چهارم: ارایه مواد تصویری و میزان تناسب آن ها

۱۹-     مربوط بودن مواد تصویری ۲۰- کمک تصاویر به تشریح متن ۲۱- فراهم کردن اطلاعات برای فهم از تصاویر ۲۲- روشن بودن عناوین مواد تصویری ۲۳- نزدیک بودن مواد تصویری به متن ۲۴-روشن بودن ارجاع تصویر به متن ۲۵- استفاده از مواد متنوع مثل نمودارها ۲۶- ارایه آموزش های روشن برای استفاده از مواد تصویری

بخش پنجم: تمهیداتی برای خود ارزیابی

۲۷-وجود سئوالات در پایان فصل ها ۲۸- وجود سئوالات در سطح مناسب ۲۹- در دسترس بودن پاسخ سئوالات برای استفاده خواننده ۳۰- وجود اطلاعاتی که پاسخ ها را در متن نشان دهد مثلا پاراگراف سوم صفحه ۸

بخش ششم: پیگیری

۳۱-ارایه نکات اضافی و پیشنهادهایی برای مطالعات بیشتر در پایان فصل ها ۳۲- شرح دادن ارتباط منابع با متن  ۳۳- مناسب بودن مواد آموزشی ارایه شده برای مطالعات بعدی به فراگیران مبتدی

بخش هفتم: روشن بودن منظور مولف                                     

۳۴- پیشنهاد چگونگی خواندن متن ۳۵- ارایه آموزش های متفاوت به فراگیران مبتدی و پیشرفته ۳۶- پیوستگی نظرات مولف با یکدیگر ۳۷- داشتن منطق و ثبات در طراحی فصل ها و صفحات ۳۸- پیدا کردن آسان مطالب خواندنی توسط اکثر خوانندگان

 

 

۲-۱-۱۲-۳ الگو یا تکنیک میزان دعوت به پژوهش ویلیام رومی[۵]

یکی از ملاک های موجود در ارزیابی کتاب های درسی میزان به تفکر واداشتن یا دعوت به پژوهش است
از این ملاک به عنوان شاخص یادگیری نیز یاد شده است
در این روش، جملات کتاب به دو دسته جملات فکری (درکی) و جملات لفظی (حفظی) تقسیم شده و طی مراحل زیر ضریب دعوت به پژوهش کتاب مشخص می شود

۱) انتخاب نمونه: حدود ۱۰ درصد از کتاب و یا حداقل ۲۰ صفحه کتاب از قسمت های مختلف را با توجه به این مطلب که صفحات باید از متن کتاب باشد، انتخاب می شود
اگر صفحات انتخابی حاوی سئوالات، فعالیت ها، تصاویر یا نمودارها بود با جایگزین نمودن صفحه بعد یا قبل، متن کتاب را انتخاب می کنیم

۲) انتخاب جمله: ۲۰ جمله پشت سر هم از هر صفحه انتخاب شده جدا می کنیم
اگر در پایان یک صفحه ۲۰ جمله کامل نشد، شمارش در صفحه بعد ادامه می یابد تا ۲۰ جمله جدا گردد

۳) بررسی نوع جمله ها: جملات به دو دسته لفظی و درکی تقسیم می شوند
جملات لفظی شامل چهار گروه است:

الف) جملاتی که دانسته ها را بدون تفسیر بیان می کنند

ب) جملات سئوالی که بلافاصله جواب دارند

ج) جملاتی که به صورت نتیجه گیری بیان شده است

د)جملات تعریفی

جملات درکی نیز شامل چهار گروه است:

ه) جملاتی که به نحوی از فراگیر می خواهد تا تعبیر و تفسیری انجام دهد

د) سئوالاتی که بلافاصله جواب به همراه ندارند

ز) جملاتی که از فراگیر می خواهد فعالیتی را انجام دهد

ح) پرسش و تمرین هایی که پاسخ به آن نیاز به آزمایش و تحقیق دارد
همچنین جملاتی که اندیکس متن کتاب است و در هیچ کدام از موارد قبلی بیان نشده، در این نوع قرار می گیرد

۴) تعیین فراوانی جملات: پس از تعیین نوع جملات هر صفحه، فراوانی آن ها را در جدولی به شکل زیر می نویسیم

جدول شماره: ۲-۳ فراوانی انواع جملات لفظی و درکی

شماره صفحه ضریب ح ز و ه د ج ب الف
                   
جمع                  

۵) محاسبه ضریب (ضریب رومی): اگر مجموع جملات درکی را بر مجموع جملات لفظی تقسیم کنیم ضریب رومی بدست می آید (جعفری،  ۱۳۸۷)

۶) تفسیر ضریب: رومی معتقد است اگر مقدار ضریب بین صفر تا ۴/۰ باشد، میزان دعوت به پژوهش کتاب کم است
اگر مقدار ضریب بین ۴/۰ تا ۵/۱ باشد، میزان دعوت به کتاب مناسب است و اگر مقدار ضریب بیشتر از ۵/۱ باشد، کتاب اطلاعات و دانسته های کافی در اختیار دانش آموزان قرار نداده است (رومی، ۱۹۶۸)

۲-۱-۱۲-۴ روش بررسی شکل ها، تصویرها و نمودارهای کتاب

به منظور بررسی شکل ها، تصویرها و نمودارهای کتاب مراحل زیر انجام می شود:

۱) انتخاب ۲۰ شکل، تصویر و یا نمودارکتاب (حدود ۱۰ درصد) از قسمت های مختلف کتاب به صورت تصادفی

۲) تجزیه و تحلیل و گروه بندی شکل ها، تصویرها و نمودارهای کتاب به صورت: الف) شکل ها، تصویرها و نمودارهایی که به منظور توضیح مطلب بکارگرفته می شوند
ب) شکل ها، تصویرها و نمودارهایی که از دانش آموزان می خواهد تا خود تعبیر و تفسیری انجام دهند
ج) شکل ها، تصویرها و نمودارهایی که در دو گروه ” الف” و “ب”  قرار نمی گیرند

۳) محاسبه ضریب [۶] 

این مدل شامل سه مرحله است که البته مریل آن ها را به این صورت تفکیک ننموده است

مرحله۱) ابتدا هدف های هر یک از درس ها از طریق عناوین و موضوع های آن ها تعیین می گردد و سپس با مطالعه دقیق متن ها و تمرین ها، سطوح عملکردی و انواع موضوعات آن ها مشخص و در جدولی به شکل زیر آورده می شود

جدول شماره ۲-۴ انواع سطوح عملکردی براساس موضوع

شماره صفحه ضریب ح ز و ه د ج ب الف
                   
جمع                  

 

از نظر مریل در سطح عملکردی یادآوری شاگرد اطلاعات به ذهن سپرده شده را از حافظه خارج می کند، در سطح کاربرد اطلاعات آموخته شده را در موقعیت های جدید بکار می بندد و در سطح کشف و ابداع بر اساس اطلاعات آموخته شده، تجربه ها، مشاهدات و تمرین های خود به جمع بندی مطالب پرداخته، به موضوعی جدید یا جمع بندی جدید دست می یابد
همچنین هر متن آموزشی شامل ۴ عنصر است

۱- حقایق (شاگرد سعی می کند آن ها را به یاد آورد مانند اسامی خاص
در ضمن تنها سطح عملکرد مورد انتظار یادآوری است)

۲- مفاهیم (مجموعه پدیده ها، اشیاء و حوادثی که دارای خصوصیات ویژه و نام مشترکند)

۳- روش کار (مجموعه نظام یافته اعمال و فعالیت هایی که برای رسیدن به یک هدف یا حل یک مساله یا تولید یک محصول صورت می گیرد مثل روش محاسبه حجم استوانه
در ضمن تمام مهارت های یدی و حیطه روانی- حرکتی در روش کار قرار می گیرد)

۴- اصول و قوانین (روابط علت و معلولی بین پدیده ها و شرایطی که برای تفسیر و تبیین حوادث به کار می رود مثل فرمول های فیزیک) می باشد

مرحله۲) در این مرحله نوع ارایه اولیه مطابق با سطح عملکردی مورد انتظار در روش مریل و مقایسه آن با موجودی کتاب تعیین می شود
«تعمیم ها» که با حرف «ت» نمایش داده می شوند، شامل تعریف مفاهیم، شرح کلی مراحل انجام کار و شرح کلی یک اصل یا قانون هستند

«نمونه، مورد یا مثال» که با حرف «م» نمایش داده می شود و برای توضیح بهتر مفاهیم، روش ها و قوانین آورده می شود

تعمیم ها و نمونه ها به دو صورت «بیانی با حرف ب» و «سئوالی با حرف س» ارایه می شوند
پس در این مرحله با معلوم شدن تعمیم ها و نمونه ها و نوع ارایه آن ها که به صورت بیانی یا سئوالی است، آن ها را در مقابل هر کدام از سطوح عملکردی شان قرار می دهیم (فرمول مریل)
سپس درس ها از نظر شیوه ارایه مطالب بررسی و با مقایسه فرمول مریل و نتایج بدست آمده، جدولی مشابه جدول زیر تکمیل می گردد

جدول شماره ۲-۵ نتایج تجزیه و تحلیل مریل بر اساس سطوح عملکردی و ارایه اولیه، تمرین و ارزیابی

سطوح عملکردی شماره درس ارایه تمرین ارزیابی
فرمول مریل نتایج تفاوت فرمول مریل نتایج تفاوت فرمول مریل نتایج تفاوت
کشف   ندارد     س م های جدید

س ت جدید

    س م های جدید

س ت جدید

   
کاربرد   ب ت     س م های جدید     س های جدید    
یادآوری   ب ت ها

ب م ها

    س ت ها

س م ها

    س ت ها

س م ها

   

از نتایج جدول می توان نتیجه گرفت که آیا کتاب بر اساس الگوی مریل تنظیم شده یا خیر؟ آیا محتوا بیشتر مفاهیم، روش ها و یا قوانین است؟ آیا محتوا بیشتر ارایه نمونه و مثال است؟ و آیا تعمیم ها و مثال ها سئوالی طرح شده اند یا بیانی؟

مرحله ۳) در مرحله آخر الگوی مریل، دسته دیگری از انواع ارایه مواد آموزشی، به نام ارایه ثانویه را پیشنهاد می کند
انواع ثانویه ارایه آموزش برای تسهیل یادگیری شاگردان یا جلب توجه و علاقه به کار می رود
وی ارایه ثانویه را شرح و بسط نامیده که خود از ۶ نوع تشکیل شده است

۱- شرح و بسط زمینه ای: توضیح سوابق تاریخی موضوع آموزش که با حرف «ز» نشان داده می شود

۲- شرح و بسط پیش نیاز: تمام اطلاعات لازم برای یادگیری موضوع آموزش که با حرف «پ» نشان داده می شود

۳- شرح و بسط حافظه ای (کمک حافظه ای): روشهایی که شاگرد را در یادآوری محتویات آموزش یاری می دهد که با حرف «ح» نشان داده می شود

۴- شرح و بسط کمکی: هرگاه در آموزش از بردار، رنگ، حروف درشت و یا شیوه دیگر برای جلب توجه شاگرد به نکات و جزییات خاص از محتوا استفاده شود، به آن شرح و بسط کمکی گویند که با حرف «ک» نشان داده می شود

۵- شرح و بسط شکل ارایه: هرگاه آموزش با استفاده از نوشتار، گفتار، تصاویر و نمودارها، فرمول یا هر وسیله دیگر باشد، شرح و بسط شکل ارایه نام دارد که با حرف «ش» نشان داده می شود

۶- شرح و بسط بازخورد: به توضیحات معلم در قبال پاسخ شاگردان به منظور گسترش مفاهیم آموزش، شرح و بسط بازخورد گویند
این نوع از عمده ترین انواع ارایه ثانویه است که با حرف «ا» نشان داده می شود
در ادامه لازم است انواع شرح و بسط ذکر شده را برای سطوح مختلف عملکرد و متناسب با انواع ارایه اولیه در جدولی تنظیم نموده و با جدول انواع ارایه ثانویه و عملکرد مریل مقایسه کنیم

جدول شماره ۲-۶ انواع ارایه ثانویه و عملکرد مریل

کشف یا ابداع ا
 

کاربرد

 

ب ت ک

ب ت پ

ب ت ش

ب م ک

ب م ش

س م ش

س م ا

 

یاد آوری

 

 

معنایی تعمیم

لفظی تعمیم

معنایی مثال

لفظی مثال

ب ت ح

ب ت ح

ب م ک

ب م ش

س م ش ا

ا

ا

ا

 

استنباط از این جدول نشان می دهد هر یک از انواع ارایه ثانویه آموزش، محل و موقع خاصی برای استفاده دارند که بر حسب نوع محتوا و نوع عملکرد آموزشی تعیین می گردد
برای مثال آموزش محتوایی با عملکرد یادآوری لفظی تعمیم (ردیف دوم در قسمت یادآوری جدول بالا) دو نوع شرح و بسط لازم دارد، یکی شرح و بسط حافظه ای و دیگری شرح و بسط بازخورد
بدین صورت که در ابتدا بیان تعمیم به صورت حافظه ای آورده می شود و پس از سئوال از مثال شرح و بسط بازخورد صورت می گیرد
به دانش آموز گفته می شود که پاسخ وی صحیح بوده است یا نه و در صورت غلط بودن، پاسخ صحیح به وی گفته می شود
و یا مثلا در سطح عملکرد کاربرد، برای بیان مثال ابتدا باید مثال کمکی بیان شود و سپس شکل ها نشان داده شود
پس لازم است تمام متن مطالعه شود و سپس با توجه به جدول فوق در مورد متن تحلیل شده، استنباط و نتیجه گزارش شود (فردانش، ۱۳۸۸)
این روش به دلیل دشواری انجام و تخصصی بودن کمتر مورد استقبال قرار گرفته هرچند یکی از جدیدترین و علمی ترین روش های طراحی آموزشی است

[۱] -Checklist Instruments

[۲]– Heminger

[۳]– Baterzbay

[۴] -Running Glossary:

(۱- اگر واژه یا مفهوم جدیدی در متن آمده بلافاصله  تعریف و توضیح داده شده است)

[۵]– William Romei

[۶]– Merrill

پاسخی بگذارید