باشند، تا بتوانند در مواقع لزوم صدای خود را به گوش تماشاگران دور هم برسانند. البته، بلندخوانی در تعزیه ها جنبۀ کلی و عام نداشت، و چنین نبود که همۀ تعزیه خوانان در سراسر یک مجلس تعزیه، حتماً همۀ اشعار را با آواز بلند بخوانند. در برخی موارد نیز لازم بود که تعزیه خوان نسبتاً آهسته و آرام بخواند. مثلاً، در تعزیۀ «شهادت عباس»، زمانی که حضرت با فریاد و خطاب شمر از خواب بر می خیزد و با خود گفت وگو می کند، چنانکه گفتیم، اشعار را به رسم و شیوۀ معمول، آهسته و آرام در درامد راست پنجگاه می خواند، و به تدریج که به گوشه های «سپهر»، «مبرقع»، «بیات عجم» و «نهیب» می رسید، صدا را بلند می کرد.
۳-۷-۴ – ویژگیهای کلی در موسیقی آوازی
موسیقی آوازی یا گفتاری تعزیه مختص اولیاخوانان و فرشتگان و جنیان و اشخاص میانه حال، مانند خطیب و قاصد و فرنگی بود. اشقیا و مخالف خوانان ـ چنانکه گفتیم ـ اشعار را بدون آهنگ و آواز و با فریاد و اشتلم می خواندند. مایۀ آهنگها و آوازها متناسب با شخصیت تعزیه و کیفیت حالاتی که می بایست تعزیه خوان نشان دهد، و نوع و چگونگی واقعه، تعیین می شد. این آهنگها و گوشه ها از نظر تعزیه سازان دارای کیفیت و شیوۀ اجرایی خاصی بود که در مواردی با موسیقی سنتی تفاوت داشت، یا متفاوت می نمود. به هر حال قواعد آن کلی و عام بودند و در تعزیه ها در موارد همانند به کار می رفتند، یا باید آنها را به کار برند. اینک به شرح این ویژگیها می‌پردازیم:
۴-۷-۴ – مقامها و گوشه ها
در یک مجلس تعزیه، تعزیه خوانان تنها یک مقام (دستگاه) یا آهنگ و آواز خاص را نمی خواندند، بلکه از مقامها و آوازها و آهنگهای مختلف استفاده می کردند. مثلاً، در تعزیۀ «شهادت عباس» یا «شهادت علی اکبر» و «شهادت مسلم» از آهنگها و گوشه های مختلفی مانند ماهور، شور، چهارگاه، سه گاه و بیات ترک استفاده می کردند. بنابراین، نظر کسانی که گفته اند شبیه حضرت عباس در چهارگاه می خواند و حر در عراق و شبیه حضرت زینب در گبری (گوری)، نادرست است. اساساً، در تعزیه مقام به شیوۀ معمول خوانده نمی شد. یعنی، چنین نبود که تعزیه خوان از درآمد آواز یا مقامی شروع کند و به تدریج همه یا برخی از گوشه های آن مقام یا آواز را بخواند، بلکه گوشه های مختلف مقامها را به مناسبت می خواند. زیرا خواندن گوشه ها به تنهایی بهتر و بیشتر حالت خاص مورد نظر را در مورد شنونده بر می انگیزاند، و خصایل شخصیتهای تعزیه را در لحظات مختلف می نمایاند. مثلاً، تعزیه خوانان به هنگام جنگ و رجزخوانی اشعار را غالباً در گوشه های حدی، پهلوی، رجز و چهارگاه که جنبۀ حماسی و رزمی دارند، می خواندند؛ از درآمد و گوشه‌های مختلف این دستگاه نیز در موارد و مواقع دیگر که مناسب حال و مقال بودند، استفاده می کردند.
از این رو، در هر مجلس تعزیه، به تناسب نیاز وقایع آن تعزیه، گوشه و نغمه های خاصی از مقامها و آوازها را می خواندند. البته، استثناهایی نیز در این قاعده وجود داشت، و در موارد خاص و محدودی آواز را با درآمد شروع می کردند و بعد چند گوشه از همان دستگاه را می خواندند؛ مثلاً در تعزیۀ شهادت «علی اکبر» یا «شهادت قاسم»، شبیه علی اکبر و قاسم نقش خود را در آغاز با خواندن چهارگاه شروع می کردند، و به ترتیب از درآمد به مخالف و مغلوب و زابل می رفتند.
۵-۷-۴ – گوشه های نادر و فراموش شده
در گذشته بسیاری از تعزیه خوانان ورزیده و استاد، گوشه هایی را می خواندند که امروزه بسیاری از آنها یا فراموش شده اند یا کمتر با آواز خوانده می شوند. بعضی از این گوشه که هنوز باقی مانده اند، به سبب ظرافت و کوتاهی، معمولاً فقط با ساز نواخته می شوند. مثلاً، گوشه هایی چون سارنگ و شولی، ظاهراً از یاد رفته اند و نهاوند و خجسته که هنوز باقی مانده اند، بیشتر با ساز نواخته می شوند. همچنین شیوه، یا حالت خواندن برخی از نغمه ها و گوشه هایی که تعزیه خوانان قدیم می خواندند، با آنچه امروز معمول است و استادان آواز می خوانند، تفاوت داشته است. مثلاً، شهر آشوب که در تعزیه ها به صورت آواز غیرضربی و یا کم ضربی معمول بود، اکنون به صورت رنگ و ضربی اجرا می شود.
۶-۷-۴ – مرکب خوانی
در تعزیه خوانیهای قدیم آنچه از لحاظ موسیقی اهمیت داشت مرکب خوانی تعزیه بود. مرکب خوانی در تعزیه با آنچه که امروز در موسیقی سنتی ما و میان نوازندگان و موسیقیدانان متداول و مصطلح است تفاوت دارد. مرکب خوانی خاص تعزیه عبارت است از ترکیب و آمیختن ظریف چند گوشۀ مناسب و همانند با یک مایۀ اصلی آواز، یا به اصطلاح «چاشنی زدن» چند گوشه به یک مایۀ اصلی، به نحوی که هم مایه و هم حالت اصلی آواز حفظ شود و هم کیفیت زیبا و متنوع و دل انگیزی پیدا کند. به طور کلی، ساختن آهنگ و ملودی در تعزیه، اعم از مرکب خوانی یا تغییر دادن حالت آواز و «سکانس» ها نوآوری در ریتم و ضرب یک نغمه و گوشه از ویژگیهای تعزیه خوانیهای سنگین و وزین در گذشته بوده است. از این نوع آهنگها و نغمه های دلپذیر تعزیه، هیچ یک حفظ و ضبط نشده است. مرکب خوانی در تعزیه، کار هر تعزیه خوانی نبود. بسیاری از تعزیه خوانان که آگاهی درستی از موسیقی تعزیه نداشتند، معمولاً به جای مرکب خوانی، «مخلوط خوانی» می کردند، یعنی خارج از قاعده می خواندند، چنان که این روش کم و بیش در بیشتر تعزیه خوانیهای امروز دیده می شود.
۷-۷-۴ – قرینه خوانی یا همانند خوانی
تعزیه خوانان در گفت و گوهای دو نفری و سئوال و جوابها، معمولاً اشعار را در آهنگهای معین واحدی می خواندند. مثلاً در گفت وگو میان شبیه امام و شبیه علی اکبر در تعزیۀ «شهادت علی اکبر»، هنگامی که شبیه امام در درآمد، یا شکستۀ بیات ترک، یا در راز و نیاز اصفهان می خواند، شبیه علی اکبر نیز در همان مایه ها به امام جواب می داد. این طرز آوازخوانی بر لطف و زیبایی گفت وگوها می افزود. گاهی خواندن اشعار در گفت وگو و همانندخوانی برای دو تعزیه خوان به یک آهنگ خاص، مناسب با شخصیت تعزیه نبود، در این حال یکی از تعزیه خوانان در گفت وگو مایه یا حالت صدا را تغییر می داد، تا فرق میان آن دو شخصیت آشکار گردد. در این گونه موارد سه شیوه در آواز خوانی به کار می رفته است:
۱ – تعزیه خوان حالت و کیفیت گوشه و آهنگی را که طرف مقابلش می خواند تغییر می داد و آن را افزایش و کاهش فواصل ضرب و تحریرها می خواند.
۲ – تعزیه خوانان در گفت وگو های دو نفری از گوشه های تقریباً همانند یا همسایه در مقامها استفاده می کردند.
۳ – در همانند خوانیها، گاهی دو شیوۀ بالا را به کار نمی بردند و از شیوۀ دیگری استفاده می کردند. این شیوه بیشتر هنگامی به کار می رفت که شخصیتهای تعزیه از دو سنخ کاملاً متفاوت بودند، مانند گفت و گوی اولیاخوانان با اشقیاخوانان که هر یک از دو طرف با روش و شیوۀ خود اشعار را می خواندند. اولیاخوانان در گوشه های مختلف و اشقیاخوانان بی آهنگ و با اشتلم. همچنین آهنگ گفت و گوی گروه میانه حال تعزیه با اولیاخوانان متفاوت بود.
۸-۷-۴ – اختلاف شعر و آهنگ
چنان که می دانیم، هر یک از مجالس تعزیه نسخه های مختلف دارد، مثلاً تعزیۀ «شهادت عباس» و «علی اکبر» هر یک چندین نسخه دارد که اشعار برخی از آنها با هم متفاوتند. تفاوت و اختلاف در وزنها و قالبهای شعری به هنگام تعزیه خوانی موجب تفاوت در آهنگ و موسیقی اشعار نیز خواهد شد. باید توجه داشت که این تفاوتها و اختلافها، تأثیری بر اصول و قواعد کلی آهنگ و موسیقی نداشت. مثلاً، مناجات خوان در اغاز تعزیه ها غالباً در آواز بیات ترک و گوشه هایی از مقام نوا می خواند. این یک قاعدۀ تقریباً عام و کلی بود، و اشعار نسخه ها در هر وزنی که بودند، آهنگ و مایۀ آواز مناجات تغییر نمی کرد، لیکن در موارد دیگر چنین نبود.
۹-۷-۴ – انواع موسیقی ویژۀ تعزیه خوانی
آنچه گفتیم ضوابط و قواعد تقریباً عام و کلی موسیقی آوازی تعزیه بود. چون وقایع و شخصیتهای تعزیه ها متفاوت اند، طبعاً هر مجلس تعزیه موسیقی خاص خود را دارد، و آوازهاو آهنگهای ویژه و معینی در آن به کار می رود. پیداست تعیین و شرح جزئیات موسیقی همه یا بیشتر تعزیه ها ـ اگر هم ممکن باشد ـ از موضوع و چارچوب بحث کنونی ما خارج است.۴ (مسعودیه، ۱۳۶۷)
در این جا برخی از آهنگها و آوازهای موارد برجسته و مهم و مشترک تعزیه ها را بر مبنای تعزیه خوانیهایی که دیده و شنیده ایم، مشخص و معین می کنیم.
۱۰-۷-۴ – پیشخوانی
نوحه های پیشخوانی را با آواز دسته جمعی و معمولاً در «کار عمل»، یا در یکی دو گوشه از دستگاه معینی می خواندند. «کار عمل» یا «کار و عمل»، نوحه یا تصنیف کامل عیاری بود که در خواندن آن از همه یا بیشتر گوشه های یک دستگاه استفاده می کردند. مثلاً، در تعزیۀ «شهادت علی اکبر» تکیۀ دولت، در زمان ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه، نوحه ای می خواندند که در «کار عمل» چهارگاه تنظیم شده بود.
برخی دیگر از نوحه های پیشخوانی را در یک یا دو سه گوشه از دستگاه معینی می خواندند. از این رو، اختلاف اوزان غیر عروضی ابیات این نوحه کمتر بود. مثلاً، در تعزیۀ «شهادت قاسم» قزوین نوحه ای در شور و کرد بیات می خوانند. در این پیشخوانی، نخست مادر قاسم نوحه ای می خواند و بعد دیگر یک بیت آن را دسته جمعی واگویی و تکرار می کنند.
مناجات خوانی: مناجات آغاز تعزیه را معمولاً در آواز بیات زند (بیات ترک)، و گاهی در برخی از گوشه های نوا یا حزین و حجاز می خواندند. انتخاب آوازها و گوشه های بیات ترک و نوا برای خواندن مناجات در آغاز تعزیه ظاهراً به آن سبب بوده است که آواز در این گوشه ها حالت و کیفیت موقر و با طمأنینه دارد. این آوازها سنگین است و در آن غمی عارفانه نهفته است و در عین نالیدن از روزگار، پندآمیز و نصیحتگو نیز هست و انسان را به صبر و شکیبایی فرا می خواند. این آوازها خلاف افشاری و دشتی سه گاه، جانسوز و پرآه و فغان نیست. این ویژگیهای روان شناسانۀ آوازها برای شخصیت امام، به خصوص در آغاز تعزیه، متناسب بوده است. علاوه بر اینها گویا در گذشته مناجات را غالباً در همین گوشه می خوانده اند.
۱۱-۷-۴ – خطابها و فرمانها
امام و اولیاخوانان خطابها و فرمانهای خود را غالباً در درآمد نوا می خواندند. مثلاً در تعزیۀ «حر» هنگامی که امام به حضرت عباس دستور می دهد که برود و ببیند سردار سپاه کوفه چه کسی است و جلوی او و لشکرش را بگیرد، اما خطاب به عباس اشعاری را در درآمد نوا می خواند که مطلع آن این است:
ایا برادر با جان برابرم عباس
هژبر بیشۀ دین نور چشم اشرف ناس…
در برخی مواقع که زمینه و مضمون خطاب، غم انگیز بود خطابها را در مایه های دیگر می خواندند. مثلاً، در تعزیۀ «سر راه گرفتن حر»، زمانی که قافلۀ امام به سرزمین کربلا می رسید، امام خطاب به ساربان قافله چنین می

Categories:No category
Published on :Posted on

Post your comment

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *