بررسی تطبیقی اخلاق از منظر نسبی یا مطلق‌بودن در مثنوی و نهج‌البلاغه۹۳- قسمت ۵

بررسی تطبیقی اخلاق از منظر نسبی یا مطلق‌بودن در مثنوی و نهج‌البلاغه۹۳- قسمت ۵

گنبد گردنده ز روی قیاس هست به نیکی و بدی خودشناس

 

(مخزن‌الاسرار، ب ۳۹ تا ۴۴)
سنایی از دیگر شاعرانی است که می‌توان در آثارش مضامین اخلاقی را به وضوح مشاهده کرد. کتاب «سیرالعباد الی المعاد» به شیوه­ تمثیل و به موضوعات اخلاقی پرداخته است. در دیگر آثار سنایی همچون «مثنوی عشق‌نامه» نیز می‌توان مفاهیمی پیرامون مواعظ و حقایق و حکم پیدا کرد. وی در قصاید خود نیز برخلاف غزلیاتش به زهد و حکمت و مضامین اخلاقی روی آورده است.
اخلاق سنایی اخلاقی است مبتنی بر قطع آشکار پیوند از علایق دنیوی که سرمنشأ آن در تنزیه و در درجه­ اول دستیاب‌ترین قدرت و استعداد انسان یعنی عقل را به کار می‌گیرد و این امر ما را به گرامی‌ترین مفهوم اخلاق سنتی رهنمون می‌گردد (فوشه کور، ۱۳۷۷، ص ۳۳۹).
پیام او دعوت به درون‌ بیناست و تحذیر از ظاهرپرستی، و هدف او جست‌وجوی راه حق است و نشان دادن آن به کسانی که راه را گم کرده‌اند. با داشتن قصاید و غزلیات حکمت‌آمیزی که مشحون از زهد و اخلاق و عرفان اسلامی است و با مثنوی‌های بلند عارفانه‌اش خصوصاً حدیق‌الحقیقه که آکنده از تعبیراتی لطیف درباره مکارم اخلاقی و توحید و ستایش از قرآن و بزرگداشت پیامبر و ائمه هدی – علیه‌السلام – است، از ستارگان فروزان آسمان ادبیات ایران به شمار می‌رود. (رزمجو، ۱۳۸۲، ص ۳۷۴)
هدف اصلی مکاتب تربیتی، دینی و عرفانی فراهم کردن زمینه‌های تحول روحانی انسان است که با شناخت آلودگی‌ها و بیماری‌های نفسانی و از بین بردن آن‌ ها و تجلی انوار الهی در وجود انسان هدف تربیتی آنان محقق می‌شود. چنین تربیتی، ساده و سطحی نیست و تمامی جنبه‌های وجود انسان را در بر می‌گیرد و به حرکت و تحولی همه‌جانبه نیاز دارد. بنابراین، در تربیت عرفانی علاوه بر ظاهر و رفتارهای ظاهری، باطن و زوایای پنهان آن نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. به همین سبب، عارفی چون مولانا در تعالیم تربیتی خویش، همانند یک عالم تربیتی و یک روان‌شناس حاذق به درمان بیماری‌هایی می‌پردازد که در لایه‌های زیرین باطن آدمی ریشه دوانده‌اند (احمدیان، ۱۳۸۷، ص ۱۵).
مولانا جلال‌الدین محمد مولوی فروزان‌ترین ستاره­ی آسمان ادب عرفانی فارسی که شعرش از کانون معارف قرآنی و اصول اسلامی استضائه می‌کند و از دلی پاک و ضمیری روشن برمی‌آید. از میان آثار مولانا مثنوی معنوی که آکنده از آیات قرآنی، احادیث نبوی، لطائف عرفانی، سخنان اولیا و مشایخ و دستورالعمل‌های اخلاقی و اجتماعی است که با بیانی ساده و روان و در قالب داستان‌هایی دلکش و آموزنده به رشته نظم کشیده شده است. مثنوی معنوی در باب اخلاق و تربیت نکته‌سنجی‌های فراوان دارد. مولانا سرچشمه همه خوشی‌ها را جان می‌شمارد و لذات معنوی را بر لذات جسمانی ترجیح می‌دهد و در طریقت، ریا و خودپرستی را به مثابه بند و زنجیری آهنین می‌شناسد که مانع سیر در مدارج کمال می‌شود و حتی علم و دانش را اگر سبب مزید عُجب و پندار شود، فضیلت نمی‌شمارد بلکه حجاب راه می‌داند. بنابراین، اخلاص و پاکی نیت را هم در علم و هم در عمل لازم می‌داند (رزمجو، ۱۳۸۲، ص ۳۷۶).
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
تعلیمی: از اواخر قرن پنجم/ یازدهم، تدوین سلسله درخشانی از رسائل اخلاق سنتی آغاز می‌شود که همگی ریشه در اخلاقیات اندرزنامه‌ها دارند. در این رسائل نقش ادبی رفته رفته گسترش می‌یابد و در آثار سعدی به اوج می‌رسد (فوشه کور، ۱۳۷۷، ص ۵).
مصلح، ملقب به مشرف‌الدین و مشهور به سعدی در عرصه نظم و نثر جزو کسانی است که به بُعد اخلاق توجه ویژه‌ای داشته است. مضمون بوستان سعدی، که اولین اثر مدون وی و جزو شاهکارهای بی‌رقیب شعر فارسی است، اخلاق و تربیت و سیاست و اجتماعیات است که در ده باب گردآوری شده است. گلستان نیز گرچه هشت باب مختلف و یک مقدمه دارد اما مضمون اصلی تمام باب‌های آن اخلاق است و بس. سعدی توانسته است اثری کاملاً شخصی در بهترین سنت رساله‌های اخلاقی فارسی پدید آورد. وی مردی اخلاقمند است که سخنانش در نقطه­ی مقابل دیگران قرار دارند.
درباره شیوه کلی سعدی در تعالیم تربیتی او آورده‌اند که سعدی ضمن حکایات و اشعار خود از طریق تحلیل رفتار اخلاقی انسان و تأثیر آن در رشد و تکامل فرد در بالاتر بردن سطح معرفت اخلاقی و همچنین اصلاح رفتار افراد اقدام می‌کند (احمدیان، ۱۳۸۷، ص ۱۹).
حکایات ادبیات فارسی بدون شک بهترین نمونه برای پی بردن به آگاهی‌ای است که نویسندگان از خود و از موقعیت اخلاقی زمانه­ی خود داشته‌اند. فصاحت و بلاغت حکایات و سخنان سعدی بوده که زندگی اخلاقی چندین نسل را تحت تأثیر قرار داده است (فوشه کور، ۱۳۷۷، ص ۱۰)
گلستان او، که به شیوه‌ای هنرمندانه، آمیخته به شعر و توأم با حکایات جالب در هشت باب نگاشته شده، در واقع تصویری از دنیای واقعیت‌هاست. در این کتاب، چهره­ی اخلاقی و روحی انسان‌ها آن‌چنان که هستند نه آنچنان که باید باشند، استادانه نگارگری شده و زشتی‌ها و زیبایی‌های موجود در جوامع بشری و تناقضات و تضادهایی که در جهان‌بینی و طرز تفکر و دلبستگی‌های طبقات و افراد مختلف وجود دارد، موشکافانه تفسیر گردیده و در قالب داستان‌هایی دل‌انگیز و مزیّن به آیات قرآنی و احادیث نبوی و همراه با اشعار فارسی و عربی و نکته‌های دقیق حکمی و عرفانی در نهایت بلاغت مدوّن شده است.
سعدی نسبت به خلق جهان مشفق و مهربان است. او مبشر صلح و بشردوستی است و چون کرامت انسان و آزادی او در نظرش اهمیت فراوان دارند، غایت آرزویش تفاهم میان ملت‌ها و از بین رفتن خصومت‌ها و کدورت‌ها از جوامع انسانی است و در این ارتباط با احساس مسئولیت و غمخواری نسبت به ناتوانان و بیچگارگان، خطاب به مصلحان و خیراندیشان، توصیه‌هایی این چنین دارد که در باب اول گلستان می‌خوانیم:

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تو کز محنت دیگران بی غمی نشاید که نامت نهند آدمی

 

(سعدی، ۱۳۷۱، ص ۸۰)
سعدی گفتار اندر اخلاص و برکت آن و ریا و آفت آن در باب پنجم بوستان می‌گوید:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عبادت به اخلاص نیت نکوست و گرنه چه آید ز بی مغز پوست؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

چه زنّار مغ بر میانت چه دلق که در پوشی از بهر پندار خلق

 

(سعدی، ۱۳۷۲: بیت ۲۵۰۰)
 
یا اندر سلامت گوشه‌نشینی و صبر بر ایذای خلق باب هفتم (در عالم تربیت) بوستان می‌گوید:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اگر در جهان از جهان رسته ای است در از خلق بر خویشتن بسته‌ای است

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کس از دست جور زبان‌ها نرست اگر خودنمای است و گر حق‌پرست

 

­­

 

 

 

مدیر سایت