فرمود:
خطاب من به تو ای ساربان نیک لقا
بیان نما تو به من نام این زمین و ز وفا…
۱۲-۷-۴ – حماسه خوانی
این گونه اشعار را که بیشتر در بحر متقارب بود، در گوشه های حدی، پهلوی و رجز می خواندند. مثلاً، در تعزیۀ «شهادت مسلم»، هنگامی که مسلم (ع) با سپاه کوفه روبه رو می شود، رجزی۵ در حدی و پهلوی می خواند که مطلعش این است:
شما را چه مقصود ای کوفیان؟
گرفتید بر کف سیوف و سنان …
در برخی موارد هم رجز را در آهنگهای دیگر می خواندند. در این گونه موارد، اشعار در اوزانی دیگر، به جز بحر متقارب بود. مثلاً، در یکی از نسخه های تعزیۀ شهادت علی اکبر، (نسخۀ برغان)، قطعه ای است در بحر رمل، با این مطلع:
ایها القوم الظلم، من یادگار حیدرم
من زنسل مرتضی، ساقی حوض کوثرم …
این اشعار را به شیوۀ مرکب خوانی و در مایۀ اصفهان می خوانند.
۱۳-۷-۴ – زن خوانی
زن خوانان بیشتر در گوشه های شور و ابوعطا و گوشه های همایون می خواندند. در همانندخوانیها، به خصوص در سؤال و جوابها، معمولاً در همان مایه و آوازی که طرف مقابل می خواند، می خواندند. مثلاً، تعزیۀ «شهادت علی اکبر»، (نسخۀ تهران و قزوین)، وقتی شبیه علی اکبر اشعاری را که با مطلع زیر آغاز می شد:
ای حرم شاه دین، مرغ دلم پرگفت
دست قضا از کمین، دامن اکبر گرفت…
در گوشۀ آذربایجانی چهارگاه می خواند، شبیه حضرت زینب نیز ابیاتی را در همان وزن و قافیه و ردیف و در همان مایه می خواند. مطلع اشعاری که شبیه حضرت زینب می خواند، چنین است:
ای علی اکبرم نور دو چشم ترم
زآه جگر سوز تو در دلم آذر گرفت…
البته، تعزیه خوانان استاد و کار کشته در این گونه موارد ضمن رعایت همان مایه های آواز، گاهی حالت و کیفیت آواز خود را تغییر می دادند. مع هذا، زن خوانان از آوازها و آهنگهای وزین و باشکوه یا حماسی، مانند درآمد چهارگاه، ماهور، راست پنجگاه، حدی، پهلوی و رجز، که نشان دهندۀ صلابت و هیبت و مردانگی است، استفاده نمی کردند.
۱۴-۷-۴ – بچه خوانی
بچه خوانان غالباً اشعار را با حالت ضربی می خواندند. اگر هم آواز را می بایست غیرضربی بخوانند، نتهای متغیر را تغییر می دادند و تحریرها و «نوآنس» ها را کوتاه می کردند. خواندن اشعار در آهنگهای ضربی طبعاً حالات و خصوصیات کودکانۀ آنان را به خوبی می نمایاند. حتی در قرینه خوانیها نیز این شیوه رعایت می شد. مثلاً، در تعزیۀ «شهادت عباس»، (یکی از نسخه های تهران و تکیۀ دولت)، هنگامی که حضرت عباس به فرات می رود و رقیه دختر خردسال امام با او از راه دور گفت و گو می کند، قطعه ای در ضربی متوسط یا معتدل در مایۀ دشتی می خواند. یکی دو تا از مصرع‌های قطعه را هم با وزن و ضرب تند و سبک می خواند. بند اول قطعه این است:
عموی زار مه لقا، برای خاطر خدا
بیا آب بهر ما، امان زتشنگی امان…
در موارد دیگر، به خصوص در تعزیه هایی که بچه خوانان در آنها نقش اصلی را بر عهده داشتند، از آوازها و آهنگهای معمول و غیرضربی نیز، (البته با تغییر حالتها و کم کردن تحریره و تلفظ سریع کلمات)، مثلاً، در تعزیۀ «وفات رقیه» یا تعزیه «گل فرستادن فاطمه صغری»، شبیه رقیه و فاطمه اشعار را در آوازهای مختلف می خواندند.
گاهی بچه خوانها برای نشان دادن کودکی و خردسالی خود اشعار را مطلقاً بی آواز می خواندند.
در بعضی از مجالس تعزیه که دو یا چند بچه خوان نقشهایی به عهده داشتند، گاهی اشعار را همصدا و با هم می خواندند. این نوع آوازهای جمعی را اغلب در دوگاه بیات ترک می خواندند.
۱۵-۷-۴ – تک خوانی ها و گفت وگوها
در تک خوانیها و زبان حالها و گفت وگوهای دو نفری، به تناسب حالات و مضامین گفتار، از آوازها و آهنگهای
مختلف به شیوۀ اصیل و سنتی و مرکب خوانی استفاده می کردند. تعیین و ذکر دقیق همۀ این آوازها ممکن نیست. در اینجا چند نکته را در زمینۀ این گونه آوازها یاد می کنیم:
۱ – در بعضی از تعزیه های شهادت، درآمد و گوشه های مشخصی از یک دستگاه را انتخاب می کردند و می خواندند. شبیه خوانان، در ابتدای تعزیه، با خواندن اشعاری در این آوازها، به شیوۀ معمول و سنتی، خصوصیات و روحیات ذاتی و اصلی خود را در نقشهای مختلف تعزیه نشان می دادند. مثلاً، در ابتدای تعزیۀ «شهادت مسلم»، امام، پس از مناجات، در درآمدهای نوا و مسلم، در ماهور می خواند.
۲ – اشعار سئوال و جوابها را که غالباً در بحرها و اوزان کوتاهی چون (هزج مسدس مقصور) و رمل مسدس محذوف) و به شویۀ تک مصراعی بودند، معمولاً در گوشه های شهابی و شهرآشوب می خواندند. وزن کوتاه اشعار و تک مصراعی بودن آنها، همراه با آهنگ نیمه ضربی شهابی و شهر آشوب، زمان را

Categories:No category
Published on :Posted on

Post your comment

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *