No category

تحقیق رایگان با موضوع ناصرالدین شاه، کاروانسرا، مراسم مذهبی، تماشاگران

بعضی از طرفداران اولیا بودند، مانند غلام ابن زیاد در تعزیۀ «خروج مختار» که طفلان مسلم را به جای زندان کردن آزار و رها می کند. برخی دیگر هم از گروه یا طرفداران اشقیا بودند، مانند «مغفل» غلام ابن زیاد در تعزیۀ «شهادت مسلم».
۱۱-۳-۲-۴ – دیوان و جنیان
در بعضی از تعزیه ها، مانند تعزیۀ «سلیمان و بلقیس»، «شست بستن دیو»، «بئرالعلم» و … دیوان و جنیان نقشهایی دارند. آنان نیز مانند انسانها به دو دستۀ نیک و بد تقسیم می شوند.
شبیه دیوها غالباً صورتک و ماسک بر چهره می زدند. در تکیه هایی که صورتک نبود، چهرۀ شبیه دیو را با دوده و رنگ و امثال آنها بزک (گریم) می کردند و به صورت زشت و ترسناکی در می آوردند. این گونه بزک از موارد استثنایی چهره آرایی در تعزیه ها بود. کسانی که شبیه دیو می شدند، لباسی مخصوص می پوشیدند که معمولاً کوتاه و کمرچین دار بود. آنها پاچۀ شلوار و آستینها را تا زانو و آرنج بالا می زدند و بیشتر اوقات پای برهنه راه می رفتند. برخی از آنها زنگوله هایی بر دست و پا و لباس خود می آویختند و در گفت و شنودهایشان شعر و کلام را بدون آواز و با حالت فریاد و گاهی با ناله می خواندند. سخن آنها مانند اشقیا با پرخاش و اشتلم و با لحنی محکم و مقطع نبود، بلکه کلمات را به نحوی می کشیدند که کم و بیش هم صفت دیو خیالی را مجسم کنند، و هم آنها را خشن و پست و فرومایه و ستمگر، مانند اشقیا و دشمنان امام نشان دهند! رفتار و حرکات دیوان بنا بر نقشی که در تعزیه ها داشتند، تا اندازه ای متفاوت بود.
شبیه جنیان و پریان، برعکس دیوان، همانند فرشتگان و حوریان گرد توری بر چهره می بستند تا پوشیدگی و ظرافت و لطافت جنیان و پریان را نشان دهند. اینان لباس یا کلاهی مخصوص داشتند که با لباس حوریان تفاوت داشت و رنگ تورشان هم فرق می کرد. شبیه سردسته و رئیس جنیان را، به خصوص در مواقعی که در تعزیه ها گفت و شنود داشت، معمولاً از مردان میانسال و شبیه جنیان را از جوانان و نوجوانان انتخاب می کردند. جنیان را به گونه ای در صحنه ظاهر می کردند، تا در مقابل شکل و هیئت ترسناک و زفت و زمخت دیوان، منظری لطیف و زیبا و اسرار آمیز داشته باشند.
با گسترش و تنوع تعزیه ها و پدید آمدن گوشه های مختلف، تعزیه هایی ساختند که گروهها و سنخهای گوناگون جنیان در آن نقش داشتند؛ مثلاً، در تعزیۀ «بئرالعلم»، جنیان مشرک و کافر با جنیان مسلمان تفاوت داشتند، و شکل و رنگ لباس و شیوۀ خواندن اشعار آنها با یکدیگر فرق می کرد.
شیطان در تعزیه ها، مثلاً در تعزیۀ «قربانی کردن اسماعیل» و یا «سیر کردن آدم و حوا در بهشت» کلاه مخروطی شکل کاغذی قرمز رنگی بر سر می گذاشت. شبیه شیطان با زبانی آرام و چرب و نرم، بدون آهنگ و آواز، یا بی پرخاش و اشتلم سخن می گفت. لباس یا نیم تنۀ چهل تکۀ رنگارنگ می پوشید که زنگوله هایی از آن آوایزان بودند.
۳ – ۴ – مکان تعزیه خوانی
تعزیه خوانیها را می‌توان از نظر مکان و محل اجرا به چهاردسته تقسیم کرد، به عبارت دیگر نمایش تعزیه در میدانها، کاروانسراها ، منازل اعیان و اشراف و همچنین تکیه ها برگزار می گردیده است.
۱-۳-۴ – میدانها
میدانها از دیرباز محل مناسبی برای برگزاری مراسم مذهبی ایام محرم و اجتماع دسته ها و بعدها تعزیه و شبیه خوانی بوده است. در دورۀ ناصرالدین شاه نیز با وجود تکایای متعدد در تهران، برخی از تعزیه ها، به خصوص تعزیه های مفصل یا تعزیه های پرجنگ و ستیز و دارای سیاهی لشکر (که به فضای وسیع تری نیاز داشته اند)، در این گونه محلها برگزار می شدند. تعزیه خوانی در میدانها و فضاهای باز، اگر در روز عاشورا که مربوط به تعزیۀ شهادت امام یا تعزیۀ هفتاد و دوتن بود، برگزار می شد، غالباً با گردهمایی دسته ها و گروهها و اجرای مراسم دیگر مذهبی همراه بود. مثلاً:
چاله حصار: در محرم سال ۱۲۷۳هـ.ق.، زمانی که ناصرالدین شاه در نیاوران به سر می برد، دسته ها گروههایی از اصناف مختلف، از برخی محلات تهران، در محلۀ چاله حصار گرد آمدند و پس از برگزاری مراسم نوحه خوانی و سینه زنی و امثال آن، به آوردن شبیه «هفتاد دو تن» و اجرای این تعزیه پرداختند.
میدان نیاوران: نمونه ای دیگر از تعزیه خوانی در میدانها و فضای باز، مجلس تعزیه ای است که هینریش بروگش آلمانی در جلوی کاخ صاحبقرانیۀ نیاوران شاهد آن بوده است. با این که ناصرالدین شاه تکیۀ نیاوران را در ۱۲۷۴ هجری قمری (۱۸۷۵ م.) برای تعزیه خوانیهای دولتی ساخته بود، مع هذا گهگاه مراسم تعزیه در میدان و جلوی قصر صاحبقرانیه نیز برگزار می شد. از آن جمله، در سال ۱۲۷۸ هجری قمری (۱۸۶۱ م.) هنگامی که ناصرالدین شاه به اقتضای فصل در نیاوران بود و گردانندگان تعزیه می خواستند تعزیۀ «شهادت هفتاد دو تن» را برپا کنند، ظاهراً به سبب تفصیل این تعزیه و اجرای مراسمی چون آتش زدن خیمه ها که به فضای بزرگ وسیعی نیاز داشت، تکیۀ نیاوران برای برپایی تعزیه مناسب نبود، بنابراین میدان جلوی کاخ صاحبقرانیه را برای اجرای این تعزیه برگزیدند.
۲-۳-۴ – کاروانسراها
کاروانسراها از دیرباز محل مناسبی برای اجتماع دسته ها و برگزاری مراسم مذهبی و اجرای نمایشها و نمایشواره ها بوده است. پس از پیدایش تعزیه و رواج تعزیه خوانی، از این مکانها نیز در ایام محرم برای برپایی مجالس تعزیه و روضه استفاده می کردند. شکل کاروانسراها چنان که می دانیم مربع و مستطیل و برخی از آنها چندضلعی و مدور بود. در وسط بیشتر کاروانسراها حوضی قرار داشت که به هنگام لزوم روی آن را با تخته و الوار می پوشاندند و به صورت صحنه و تخت تکیه در می آوردند. در پیرامون کاروانسراها حجره و پله هایی وجود داشت که تماشاگران یا مسافران، (در کاروانسراهای میان راهها)، حجره ها و پله هایی وجود داشت که تماشاگران یا مسافران، (در کاروانسراهای میان راهها)، می توانستند فضا و وسط صحنه را به خوبی تماشا کنند. در زمان ناصرالدین شاه و پس از او تا اوایل مشروطه، برخی از تعزیه خوانیهای تهران در کاروانسراها برگزار می شد (روزنامه وقایع اتفاقیه، نمره ۹۷، ۲۷ صفرالمظفر ۱۲۶۹ ه.ق). یکی از معروف ترین آنها کاروانسرای ارامنه در بازار بود که عکسهایی از تعزیه خوانیهای آنجا در برخی از کتابها آمده است.
۳-۳-۴ – خانه های اعیان و اشراف
تعزیه خوانی در خانه های اعیان و اشراف، ظاهراً از زمان آقامحمدخان، به خصوص فتح علی شاه، معمول شد، و در دورۀ ناصرالدین شاه بیش از پیش رواج یافت. میرزاآقاخان نوری صدراعظم ناصرالدین شاه با این که مدتی سرپرستی تکایای دولتی را بر عهده داشت، و در سالهایی که ناصرالدین شاه در نیاوران به سر می برد ترتیب تعزیه خوانیهای نیاوران با او بود، مع هذا مقارن همان ایام در خانۀ شخصی اش در نیاوران نیز بساط تعزیه خوانی برپا می ساخت و از رجال و نمایندگان خارجی برای شرکت در مجالس تعزیه دعوت می کرد.
بسیاری از شاهزادگان و رجال دیگر نیز علاوه بر حضور در تکیۀ دولت در ایام محرم و داشتن طاقنمای اختصاصی در تکیه، در منازل خود هم مجالس تعزیه برپا می کردند. عبدالله مستوفی در این باب می نویسد: «از شاهزادگان و اعیان و رجال هم هر یک که خانۀ آنها وسعت پذیرایی بساط تعزیه، و خود آنها توانایی پرداخت انعامات قاطرچی و ساربان و نقاره چی و موزیکانچیهای دولتی که در تعزیه ناگزیر بود، داشتند، تعزیه می خواندند. حتی بعضی همان طور که چادر خاص به اندازۀ حیاط بزرگ تدارک دیده بودند، حیاط را هم طوری ساخته بودند که در ایام تعزیه خوانی بتواند به تکیه تبدیل بشود»(مستوفی،۱۳۴۰، ص ۲۹۹).
۴-۳-۴ – تکیه ها
تکایای عمومی: دربارۀ تعزیه خوانی در تکایای عمومی تهران اطلاعات ما بسیار اندک است. در روزنامه ها و منابع تاریخی دورۀ قاجار فقط از وضع تعزیه خوانی در تکایای دولتی و گاهی از تکایای معروف یا متعلق به ایان و اشراف شرحی داده شده، و از تعزیه خوانی در تکیه های دیگر به اشاره اکتفا شده است(مستوفی،۱۳۴۰،ص ۳۱۲ -۳۳۰). آنچه می توان گفت این است که بعضی از تکیه های بزرگ که در گذرها و مراکز مهم شهر قرار داشتند، مانند تکیۀ رضاقلی خان، تکیۀ نوروزخان، تکیۀ چهل تن، تکیۀ سیداسماعیل، و تکایای منسوب یا متعلق به اعیان و اشراف، مانند تکیۀ حاج میرزا آقاسی، تکیۀ سیدنصرالدین و تکیۀ حسام السلطنه، به سبب موقعیت محل و امکانات صاحبان یا متولیان آنها، بیش از تکایای دیگر رونق داشته اند.
در چند شمارۀ روزنامۀ وقایع اتفاقیه به مجالس تعزیه خوانی در تکیه های قدیم اوایل عهد ناصری اشاره هایی شده است. در این اشارات بیشتر به حوادث جنبی که در مجالس تعزیه روی داده پرداخته شده. این رویدادها حکایت از حرمت و قداستی می کند که مردم برای تکیه و مجالس تعزیه قائل بوده اند. مثلاً در یکی از شماره های این روزنامه، زیر عنوان اخبار داخله، چنین نوشته شده است: «… دیگر آن که در تکیۀ نوروزخان نوشته اند که مجلس تعزیه برپا بوده است، در هنگامی که جمعیت داشته اند طفلی از بام تکیه به زمین افتاده، عیب نکرده بوده است». (روزنامه وقایع اتفاقیه، نمره ۴۶، ۲۴ صفر ۱۲۶۸ ه.ق).
تکیۀ سیدنصرالدین متعلق به کامران میرزا نایب السلطنه، فرزند ناصرالدین شاه، پس از تکیۀ دولت، ظاهراً از لحاظ معماری از تکیه های دیگر تهران زیباتر بوده است. ناصرالدین شاه هنگامی که در تهران بود، حتی پس از ساخت تکیۀ دولت جدید، گهگاه برای تماشای تعزیه به این تکیه می رفته است.
تکایای دولتی: ناصرالدین شاه در همان اوان سلطنت خود به تعزیه و تعزیه خوانی علاقه داشته و هر ساله گهگاه در ایام محرم، و بعدها تقریباً همیشه، برای تماشای تعزیه و دیگر مراسم مذهبی به تکیۀ دولت قدیم یا تکیۀ حاج میرزاآقاسی می رفته است. روزنامۀ وقایع اتفاقیه از حضور شاه در این تکایا در محرم سالهای ۱۲۶۹ و ۱۲۷۰ هـ.ق. گزارشهایی داده است؛ بنابراین نظر برخی از پژوهشگران که در توجه و علاقۀ ناصرالدین شاه به تعزیه و تعزیه خوانی در ده سال نخست سلطنتش تردید کرده اند، درست نیست.
در سالهایی که ناصرالدین شاه در تهران بود، تعزیه خوانیهای دولتی را معمولاً در تکیۀ دولت قدیم یا تکیۀ حاج میرزاآقاسی برگزار می کرد. در سالهایی که دور از تهران و در شهرهای دیگر بود، در تعزیه خوانیهای تکایای آن شهرها شرکت می کرد، یا خود به برپایی مجالس تعزیه می پرداخت. هرگاه به مناسبت تغییر فصل در نیاوران و سلطنت آباد به سر می برد، در همانجا برایش تعزیه می خواندند. چون تکایای محلی نیاوران و سلطنت آباد مناسب تعزیه خوانیهای دولتی نبود، به دستور او دو باب تکیه در آنجا ساختند. تکیۀ کوچک نیاوران در سال ۱۲۷۴ هـ.ق. و تکیۀ سلطنت آباد در ۱۲۷۸ هـ.ق. ساخته شد. ظاهراً نخستین تعزیه خوانی در تکیۀ نیاوران در سال ۱۲۷۳ هـ.ق. و پیش از اتمام همۀ اجزای ساختمان تکیه برگزار شده است.
تعزیه خوانی در تکیۀ نیاوران به

دیدگاهتان را بنویسید