No category

تحقیق رایگان با موضوع دوره صفوی، نویسندگان، دوره قاجار، کریم خان زند

فرهنگی موثر از این هنر) و سپس به پیشینه تحقیق( معرفی مختصرتحقیقات مشابهی که سابقا در این زمینه صورت گرفته است) پرداخته شده است.
در پایان این فصل نیز سوالات اصلی و فرعی تحقیق آورده شده اند.
۲-۲ – تاریخچه تعزیه و ارتباطات فرهنگی آن در جامعه ایران
برای شناخت بهتر تعزیه ابتدا به مفهوم و چگونگی پیدایش تعزیه پرداخته می شود:
۱-۲-۲ – تعریف
تعزیه در لغت به معنای سوگواری و بر پاداشتن مراسم عزاداری به یادبود در گذشتگان است، و در اصطلاح به نوعی نمایش آیینی و مذهبی بر اساس واقعه کربلا و شهادت امامان و وقایع دیگر مذهبی و قصه ها و داستانهای تاریخی و اساطیری و عامیانه اطلاق می شود.(شهیدی،۱۳۸۰: ص۶۱)
۲-۲-۲ – پیدایش و پیشینه تعزیه
در چگونگی پیدایش تعزیه و نخستین تعزیه خوانیها در ایران، نویسندگان و پژوهشگران ایرانی و غیر ایرانی بسیار سخن گفته اند. دراغلب کتابها و مقاله های مربوط به تعزیه و تاریخ هنر و نمایش و آثار همانند دیگر، به اجمال یا تفصیل درباره این موضوع بحث و گفتگو شده است. حتی برخی از پژوهندگان نیز مطالعات و تحقیقات خود را به جنبه های تاریخی تعزیه اختصاص داده و تک نگاشته های محققانه و سودمندی در این زمینه نوشته اند. با توجه به مستندات موجود بیشتر این نوشته ها و آثار به صورت اشارات و اظهارنظرهای پراکنده و نقل قولهای تکراری و احیاناً متناقض و بر اساس حدس و گمان و احتمال است؛چنانکه برخی تاریخ پیدایش تعزیه را مربوط به اواسط یا اواخر دوره صفویان و بعضی به دوره زندیان و گروهی به اوایل عهد قاجار می دانند. حتی بعضی از نویسندگان و تاریخ نگاران مراسم سوگواری و دسته گردانیهای دوره دیلمیان را که گویا گهگاه با شبیههی صامتی نیز همراه دسته های عزاداری بوده است، آغاز تعزیه پنداشته اند. (همان منبع : ص۶۲)
به هر حال، با همه این مطالعات و تحقیقات هنوز هم جای یک بررسی و پژوهش منظم و مستند همچنان خالی است. بدیهی است، با توجه به محدودیت های موجود در نگارش این نوشته نمی توان از تاریخ پیدایش این نمایش مذهبی آیینی، به ویژه ریشه ها و علل تاریخی، مذهبی، فرهنگی، هنری و اساطیری آن به تفصیل سخن گفت؛ از این رو خلاصه و چکیده فرضیه ها و آراء ونظرها را درباره پیدایش تعزیه در زیر می آوریم و همراه آن به نقاط ضعف و قوت هر یک از آنها نیز اشاره خواهد شد.
۳-۲-۲ – آراء و نظرها
این بخش از سه منظر به شرح ذیل مورد بررسی قرار می گیرد:
۱-۳-۲-۲ – زمینه تاریخی
مشهورترین فرضیه ها و نظریه ها درباره پیدایی تعزیه این است که تعزیه شکل متحول و تکامل یافته مراسم و آئین های سوکواری مذهبی است که از قرنهای اول و دوم، به ویژه قرن چهارم (دوره آل بویه) در ایران رایج بوده است. همچنین احتمال داده میشود که زمینه نمایشی این مراسم از برخی آداب و شعائر و نمایشوارههای جمعی ایران قبل از اسلام، مانند سوک سیاوش و کین ایرج و امثال آنها ریشه و مایه گرفته باشد. شاید هم بعضی از جشنها و جشنواره هاومراسم آیینی و اساطیری جامعه های کهن غرب ایران مانند حماسه گیلگمش، آدونیس، تموز و عشتار یا ایشتار در تکوین و تشکیل آن بی تاثیر نبوده باشد. (مسکوب،۱۳۵۴:ص۸۰-۸۱)
ظاهراً این مراسم و تظاهرات مذهبی با رسمیت یافتن مذهب تشیع در دوره صفویان، شکل و هیئت منظم و سامان یافتهای پیدا کرد و به تدریج با پدیده ها و عناصر فرهنگی ، سیاسی، اجتماعی و هنری دیگری چون روضه خوانی،واقعه گویی، نقالی، شبیه سازی،شبیه گردانی و امثال آنها در آمیخت و سرانجام در اواخر دوره صفویان به صورت کنونی درآمد.
۲-۳-۲-۲ – نظریه های دیگر
در مقابل فرض بالا، که نظر اغلب پژوهشگران است(مسکوب در کتاب سوگ سیاوش، بیضایی در کتاب نمایش در ایران، نوشخی در کتاب تاریخ بخارا)، تنی چند از نویسندگان پیدایش تعزیه را ، بی هیچ زمینه و سابقه تاریخی، از پدیده های دوره صفویان میداند و جمعی دیگر نیز بر این باورند که تئاترها و نمایشهای مذهبی و یا غیر مذهبی اروپا و حتی کشورهایی چون هندوستان و چین در پیدایی آن بی تاثیر نبوده اند. اینک خلاصه هر یک را در زیر می آوریم:
۱ – تنکابنی مینویسد:«تعبیه(یعنی تعزیه) از مخترعات صفویه است و چون ظهور مذهب تشیع در ممالک ایران از ضرب شمشیر سلاطین صفویه شد و ذاکرین را مأمور به انشاد مصیبت حضرت سیدالشهداء (ع) نمودند، مردم چندان گریه نمی کردند، زیرا هنوز در مذهب راسخ الاعتقاد نبودند، پس تعبیه را اختراع نمودند که شاید مردم از مشاهده مصائب حضرت سید الشهداء علیه السلام متألم و موجب رقت قلب شود. لفظ تعبیه نیز به معنای اختراع است، و این تشبیه در ازمنه سابقه بالاتفاق وجود نداشته و علماء را در جواز آن خلاف است…» (تنکابنی،قصص العلما:ص۳۰)
گذشته از موارد سست و ضعیف نظر نویسنده درباره سابقه مذهب شیعه در ایران باید دانست که اولاً وی هیچ سندی برای اثبات نظر خود به دست نداده است. ثانیاً توضیح نمیدهد که کدام یک از شاهان صفوی تعزیه را به گفته او اختراع کرده اند. گرچه از فحوای سخنش چنین برمیآید که این واقعه گویا در زمان شاه اسماعیل یا یکی دو تن از جانشینان او روی داده است. اما تا آنجا که از مستندات بر می آید در هیچیک از منابع تاریخی، به خصوص سفرنامه های اروپائیان که درباره این مراسم به تکرار و تفصیل سخن گفته اند،اشاره ای به تعزیه و شبیه خوانی نشده است. ثالثاً وی بر خلاف برخی دیگر از علمای مذهبی، با تعزیه و شبیه مخالف بوده و حتی رساله مفرد و مستقلی نیز در این باب نگاشته است. در هر حال به نظر او نمی توان اعتماد کرد.(شهیدی،۱۳۸۰: ص۶۴)
۲ – مایل بکتاش به صورتی بسیار مجمل و تردید آمیز و به نقل از رساله مواکب حسینیه ، ۱۳۷۵ هـ .ق اختراع تعزیه را در دوره صفوی دانسته و به مرحوم ملامحمدباقر مجلسی نسبت داده است. می نویسد : «حتی روایت است، اول کسی که تأسیس اساس شبیه و تشبیه واقعه کربلا را نمود، محمدباقر مجلسی ، متوفی سنه ۱۱۱۱ قمری و در اواخر صفویه بود».
نویسنده در درستی و نادرستی این روایت هیچ اظهار نظری نکرده است و به علاوه معلوم نیست دلیل و سند مآخذ اصلی یعنی رساله مواکب حسینیه چه بوده است. به هر حال تحول و تکامل تدریجی تعزیه و تعزیه خوانی ظاهراً خلاف این فرض را نشان می دهد.(همان: ص۶۴)
۳ – درزمان شاه عباس صفوی مسیحیان و ارامنه جلفا هر ساله برخی از تئاترهای مذهبی اروپا (مانند میستریپلی و میراکل پلی و…) را در اصفهان نمایش میدادند، چون شاه عباس این گونه نمایش ها را برای ترویج مذهب و اعمال سیاست خاص خود پسندید، دستور داد واقعه کربلا را نیز به همان صورت به نمایش درآوردند و تعزیه از آن زمان آغاز شد. (همان: ص۶۵)
نویسنده این مقاله نیز هیچ سند و مدرک به دست نداده است. نحوه تکوین و شکل گیری و سیر تحول تعزیه هم که بعداً درباره آن سخن خواهیم گفت، نشان می دهد که این نمایش مذهبی طی سالها به تدریج پدید آمده است.
۴ – برخی از نویسندگان و محققان، این قضیه (یعنی تقلید و اقتباس تعزیه از غرب) را به زمان کریم خان زند مربوط میدانند، نخستین کسی که به این مورد اشاره کرده ، نصرالله فلسفی است که به نقل از کتاب انقلاب اسلامی مینویسد: «بر پا ساختن مجالس تعزیه از زمان کریم خان زند متداول شد، نوشته اندکه در عهد وی سفری از فرنگستان به ایران آمد و در خدمت آن پادشاه شرحی در تعریف تئاترهای حزن انگیز بیان کرد و کریم خان پس از شنیدن بیانات وی دستور داد که صحنه هایی از وقایع کربلا و سرگذشت هفتاد و دو تن ساختندو از آن حوادث غم انگیز مذهبی نمایشهایی ترتیب دادند که به تعزیه معروف گشت»(فلسفی،۱۳۶۵:ص۱۰) بعدها بعضی ازنویسندگان در آثار خود به این خبر اشاره و استناد کرده اند.(مشحون،۱۳۶۷:ص۳۴) کتاب انقلاب الاسلام بین الخاص و العام که نصر الله فلسفی از آن خبر بالا را نقل کرده ، نسخه ای است خطی از نویسنده ای به نام محمد عارف بن حاج محمد شریف، معروف به «اسپناقچی پاشازاده» که در دوره قاجاریه می زیسته است.
موضوع کتاب اساساً درباره تاریخ صفویان و مقداری هم درباره تاریخ افشاریان و زندیان است؛ اما خبری که از این واقعه می دهد با آنچه فلسفی ذکر کرده است اندکی تفاوت دارد او نمی گوید : «سفیری از فرنگستان به ایران آمد»، بلکه می گوید: «… در زمان کریم خان زند سفیری از ایران به فرنگستان رفت». به هر حال چون مولف کتاب انقلاب اسلام ظاهراً با تعزیه و شبیه خوانی چندان موافق نبوده و خواسته است اساس آن را غیر اسلامی بنماید نمی توان به نظر او اعتماد کرد.
۵ – در اوایل دوره قاجار که روابط سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی ایران با اروپا گسترش یافت و مسافران و نمایندگانی از ایران به اروپا، به خصوص به روسیه و کشورهای اروپای شرقی، می رفتند و نمایش ها و اپرا ها و تئاترهای اروپایی را می دیدند، پس از بازگشت به ایران تعزیه را به تقلید یا اقتباس از غرب به وجود آوردند، بنابراین باید گفت که تعزیه در اوایل دوره قاجار پدید آمده است.(محجوب،تاثیر تئاتر اروپایی و نفوذ روش های نمایشی آن در تعزیه:ص۱۸۵)این فرض نیز با توجه به عللی که در قسمت ارزش و اعتبار آراء ذکر خواهیم کردبه نظر نادرست است.
۶ – جمعی دیگر از صاحب نظران به جای نمایشگاه های اروپایی، نمایشهای هندی را در پیدایش و شکل گیری تعزیه تا اندازه های موثر دانسته اند. اینان می گویند در دوره صفویان و شاید هم پیش از آن، مسافران و سیاحان و بازرگانانی از ایران به هند رفته اند و یا از هند به ایران آمدهاند. احتمالا ًهمراه با کاروان های بازرگانان، گروهی بازیگر هندی به ایران آمده و پرداختن واقعه کربلا در قالب نمایش شده است. همچنین برخی دیگر از این صاحب نظران از تاثیر احتمالی نمایش چین بر تعزیه سخن گفته اند. (تبریزی،۱۳۶۶:ص۷۴)
این فرضیه ها و نظریه ها نیز ظاهراً مبتنی بر روایات شفاهی و یا حدس و احتمال و قیاس است و برای اثبات آن سند و مدرکی در دست نیست. گرچه از پاره ای قرائن و شواهد بر می آیدکه در دوره صفویان و قبل از پیدایش تعزیه، گونه ای اشعار نمایشی درباره واقعه کربلا، به زبان اردو یا تلفیقی از فارسی و اردو وجود داشته که تا اندازه ای در اشعار و ادبیات تعزیه بی تاثیر نبوده است، لیکن به هر حال این وقایع و این تاثیرات سطحی و احتمالی است و به فرض وقوع و تحقق ، عامل اصلی پیدایش تعزیه در ایران نتواند بود. شاید اجمالاً بتوان گفت علل و عوامل فرهنگی و تاریخی پیدایش و رشد و گسترش تعزیه در مناطق شمالی و جنوبی ایران متفاوت بوده است و این مسئله ای است که به مطالعات و تحقیقاتی گسترش تعزیه در مناطق شمالی و جنوبی ایران متفاوت بوده است و این مسئله ای است که به مطالعات و تحقیقات گسترده نیاز دارد .
۳-۳-۲-۲ – ارزش و اعتبار آراء و نظرها
با توجه به مدارک و اسناد موجود و بررسی شده جز فرضیه نخست که تعزیه ر

دیدگاهتان را بنویسید