تحقیق رایگان با موضوع تماشاگران، کودکان و نوجوان، کودکان و نوجوانان، ناصرالدین شاه

دانلود پایان نامه

نخست، شبیه زنانی که دوست و طرفدار امام و اهل بیت و غالباً از همسران اشقیا و مخالفان بودند، مانند زن شمر و زن خولی؛ دوم، شبیه زنانی که از دشمنان و مخالفان امام و اهل بیت بودند، مانند جعده، همسر امام حسن و دختر یزید. زن خوانان از هر گروه و دسته ای که بودند (خواه از اولیا یا اشقیا)، باید اشعار را با آهنگ بخوانند. از این رو، علی القاعده می بایست صدای زیر و نازکی داشته باشند تا بتوانند صفات و حالات زنانه را بنمایانند. تعزیه گردانان در انتخاب مردانی که نقش زنان مخالف یا زنانی که نقش کنیز و امثال آنها را داشتند، معمولاً چندان دربند خوش صدایی یا صدای زیر آنها نبودند.
در گزینش زن خوانها، تا اندازه ای قامت و اندام آنان را نیز در نظر می گرفتند که چندان بلند و فربه و زمخت نباشند، مگر در مورد برخی از زنان (نظیر هند جگرخوار) که برای شبیه آنان، نه تنها داشتن ظرافت و خصوصیات ظاهری زنانه چندان مطلوب و ملحوظ نبود، بلکه غالباً از مردان چاق و زمخت انتخاب می شدند.
۵-۱-۲-۴ – بچه خوان
کودکان و نوجوانانی را که در تعزیه ها شبیه اطفال می شدند، چه دختر و چه پسر، و چه از اولیا یا اشقیا، بچه خوان می نامیدند. برای سن بچه خوانی حد نصاب معنی وجود نداشت. از سن ۵، ۶ سالگی تا ۱۵، ۱۶ سالگی، در صورت داشتن هوش و استعداد، می توانستند بچه خوان شوند. بچه خوانان از هر سنخی که بودند و هر نقشی که داشتند اشعار را با آهنگ و آواز می خواندند و گاهی قرینه خوانیها را نیز رعایت می کردند.( بخش موسیقی تعزیه. همین پژوهش). بچه خوانان آهنگها و مایه های آواز را بیشتر به شیوۀ «ضربی» و «نیمه ضربی» می خواندند تا حالت نوجوانی و کودکانۀ خود را بهتر بنمایانند. بچه خوانانی که بسیار خردسال بودند، گهگاه شعر را بدون آهنگ می خواندند، تا بتوانند حالت خردسالی خود را بهتر نشان دهند.
این طرز بیان و گفت و گو، به ویژه زمانی که با شیرین زبانی و هنرنمایی بچه خوان همراه می شد، در برانگیختن عواطف و احساسات تماشاگران تأثیر شگرفی داشت. هنگامی که بچه خوانان می خواستند احساسات مشترک خود را بیان کنند، اشعار و آوازهایی را که حکم و مضمون واحدی داشت با هم و یک صدا می خواندند. مثلاً، طفلان مسلم و طفلان زینب در بعضی مواقع با هم اشتراکاً می خواندند. بچه خوانان، به هنگام تشویق و اضطراب، مخصوصاً در مواقع جنگ و حملۀ دشمن، کاه بر سر خود می ریختند و این کار در میان آنان و زن خوانان بیش از نقشهای دیگر معمول بود. بسیاری از بچه خوانان، به خصوص در تکیۀ دولت، اصلاً شعری نمی خواندند و در واقع شبیه صامت بودند و حضور آنان بیشتر جنبۀ نمایشی و تأثیرگذاری داشت.
۲-۲-۴ – اشقیا خوانان
اشقیاخوانان یا مخالف خوانان، به تعزیه خوانهایی گفته می شود که در تعزیه نقش دشمنان و مخالفان امام و اهل بیت و امامان و پیامبران را دارند، مانند شمر، ابن سعد، خولی، ابوسفیان، مأمون و … اشقیاخوانان را می توان به چهار دسته شمرخوان، تخت خوان، مخالف خوان ساده و عادی، و عرب یا سپاه اشقیا تقسیم کرد.
۱-۲-۲-۴ – شمرخوان
کسانی را که در تعزیه شبیه سرداران و جنگجویان سپاه مخالف می شوند، مانند شمر، مرحب خیبری، عمروبن عبدود و … اصطلاحاً شمرخوان نامیده اند. سبب این که اصطلاح «شمرخوان» را تعمیم داده و بر نقشهای مشابه دیگر نیز اطلاق کرده اند، این است که شمرخوان تعزیه های شهادت، معمولاً یا غالباً در تعزیه های دیگر نقش شخصیتهای مخالفی چون مرحب، عمر و غیره را بر عهده می گیرد و مانند شبیه شمر لباس می پوشد.
شمرخوانی در تعزیه کار چندان ساده و آسانی نبود.
از این رو، تعزیه گردانان از میان اشقیا خوانان، ورزیده ترین و کار دیده ترین آنان را برای این نقش بر می گزیدند.
نمایاندن خشونت و بی رحمی همراه با رقت و احساس و همدردی با امام در مواقع لزوم، و ارائۀ حرکات و رفتار شایسته و مناسب، گفت وگوهای گاه حماسی و سنگین و گاه تند و خشن و سبکسرانه و تکیه کلامهای به جا، همه و همه از ویژگیهای شمرخوانان ورزیده و استاد بود. از سوی دیگر، چون اشعار نسخه های مخالف خوانان تا اندازه ای شیوا و فصیح و دارای الفاظ فاخر و فخیم و ادبی بود و شمرخوانها اشعار را با آواز نمی خواندند و تماشاگران به جنبه های ادبی اشعار و تلفظ درست کلام بیشتر توجه می کردند، از این رو، شمرخوانان می بایستی سواد ادبی کافی داشته باشند.
شمرخوانان به هنگام اظهار تأثر و تأسف، به جای دست بر سر و صورت یا سینه زدن، معمولاً پای راست خود را بلند می کردند و دست راست را بر ران و زانو می زدند. گاهی برای نشان دادن اندوه یا شرم، سر خود را به زیر می افکندند یا با «شرابه» (آویزۀ) شال کمر، جلوی چشمهایشان را می گرفتند. همچنین، برای نمودن و حشت یا تعجب و حیرت و تحسین، مثلاً به هنگام مشاهدۀ شجاعت امام، یا زیبایی چهره و اندام قاسم و علی اکبر (ع) در میدان جنگ، انگشت به دندان می گزیدند.
۲-۲-۲-۴ – تخت خوان
تعزیه خوانهایی را که در تعزیه و به نقش شاهان و خلفای جور و امیران مخالفی چون معاویه، یزید، ابن زیاد، ابن سعد و فرعون و … در می آمدند اصطلاحاً تخت خوان گفته اند. اگرچه تعزیه سازان، به هنگام انتخاب شبیه هر یک از این اشقیا و شخصیتهای منفی یا در حین اجرای تعزیه، نقشهای آنها را به عنوان نقش خاصشان، مثلاً یزیدخوان، ابن سعد خوانان و مأمون خوان هم خطاب می کردند، لیکن عنوان و اصطلاح کلی آنها همان «تخت خوان» است. گفتنی است که امیران و سرداران مخالفی چون ابن سعد در صف کربلا تختی نداشتند، همچنین برای کسانی چون هارون و مأمون و ابن زیاد نیز در بسیاری از تکایا و میدانهای تعزیه خوانی تخت و بارگاهی ساخته نمی شد و آنان معمولاً روی صندلی می نشستند (حتی در مجالس تعزیۀ ساده و فقیران روی سکو یا زمین می نشستند) اما چون همۀ آنان فرمانده و امیر و اریکه نشین بودند، گفتنی است که امیران و سرداران مخالفی چون ابن سعد در صف کربلا تختی نداشتند، همچنین برای کسانی چون هارون و مأمون و ابن زیاد نیز در بسیاری از تکایا و میدانهای تعزیه خوانی تخت و بارگاهی ساخته نمی شد و آنان معمولاً روی صندلی می نشستند (حتی در مجالس تعزیۀ ساده و فقیران روی سکو یا زمین می نشستند) اما چون همۀ آنان فرمانده و امیر و اریکه نشین بودند، براساس شهرت و قاعدۀ «تغلیب» همه را «تخت خوان» می گفتند. طرز خواندن تخت خوان با شمرخوان و اشقیای دیگر تفاوت چندانی نداشت. همۀ آنان با فریاد و بدون آهنگ و آواز اشعار را ادا می کردند، لیکن تخت خوانهای آزموده و مجرب به سبب مقام و منزلتی که داشتند، رفتار و حرکاتشان سنگین تر و متین تر از شمرخوان و اشقیاخوانان دیگر بود. اینان کلام را کمی آهنگ دار و شمرده و ممتد، و به اصطلاح «امیرانه»، ادا می کردند و کمتر مانند شمر خشونت و سبک سری و تندخویی از خود نشان می دادند.
۳-۲-۲-۴ – مخالف خوانان دیگر
شبیه اشقیای دیگری چون عمر و بن حجاج و… را به طور کلی «مخالف خوان» نامیده اند. این دسته از تعزیه خوانان در تعزیه نقشهای درجه دوم داشتند، مکالماتشان کوتاه بود و معمولاً بیش از چند بیت شعر نمی خواندند. در انتخاب این شبیه ها به میزان سواد یا ویژگیهای صوری و هنری آنها دقت و توجه چندان نمی کردند.
در برخی از تعزیه ها که این شخصیتهای منفی نقش درجه اول داشتند، از اشقیاخوانان نسبتاً ورزیده استفاده می کردند. در این گونه تعزیه ها این نقش را همان شمرخوان مشهور تعزیه ها اجرا می کرد. مثلاً در تعزیۀ «شهادت طفلان مسلم»، شمرخوان تعزیه، شبیه «حارث» می شد.
۴-۲-۲-۴ – عرب یا سپاه اشقیا
دستۀ دیگری از اشقیا که شبیه سپاه مخالف می شدند و نقش نبستاً مؤثری در تعزیه ها داشتند، به اصطلاح تعزیه‌گردانان قدیم «عرب» نامیده می شدند. عربها در تعزیه ها اشعار نمی خواندند و گفت و شنودی نداشتند و شبیه صامت یا خاموش تعزیه بودند. نقش دستۀ عرب در تعزیه های شهادت یا حماسی و جنگی بسیار مهم بود. اگر تعزیه ها در تکایای بزرگ یا میدانها برگزار می شد، معمولاً به تعداد این افراد می افزودند تا تعزیه شور و هیجان بیشتری داشته باشد. عربها مسلح بودند، و جنگ افزارهایشان چوب و چماقهای بلند نیزه مانند از بید و سپیدار و صنوبر و امثال آن بودند. برخی از آنها شمشیر و سپر و نیزه هم داشتند.
اگرچه چوبها، به جای سلاح و نیزه به کار می رفتند، لیکن نماد و نشانه ای هم از نیزه بود و هم از نیزه دار. تعزیه خوانان، برای نمودن این صحنه های جنگ و ستیز در تعزیه ها، تمرینهای فراوانی کرده بودند، شهادت خوانها و امام خوانان ورزیده و پرسابقه می کوشیدند تا در نبرد با سپاه اشقیا با یک ضربت شمشیر چوبهای سپاه عرب را قطع کنند، تا این که به حرکات نمایشی جنگ و ستیز جنبۀ جدی بدهند.
در سالهای اخیر که تعزیه خوانی از میدانها و تکیه ها به مکانها و حسینیه های کوچک و قهوه خانه ها و تماشاخانه ها کشانده شده، در نمادی بودن تعزیه و مقایسۀ آن با «تئآتر فقیر و بی چیز» افراط شده است، این بخش از جنبه های درامی و پرهیجان و واقع نمای تعزیه نیز به دست فراموشی سپرده شد.
اگرچه افزایش تعداد عرب و سیاهی لشکر در تعزیه های حماسی و رزمی، و ابداع و اجرای جنگهای عمومی به جای جنگهای تن به تن، بیشتر از دورۀ ناصرالدین شاه به بعد در تعزیه ها باب شد، با این همه استفاده از سیاهی لشکر و نمایش جنگ و ستیز در تعزیه خوانیهای قبل از دورۀ ناصری نیز کم و بیش معمول بوده است.
۳-۲-۴ – نسخه خوانان
نسخه خوانان در غالب گروههای ذیل مورد بررسی قرار می گیرد:
۱-۳-۲-۴ – اشخاص میانه حال
در گزینش شبیه برای شخصیتهای میانه حال تعزیه، مانند حوریان، جنیان، عرب و امثال آن نیز چندان دقیق و سختگیر نبودند و از تعزیه خوانان درجۀ دوم استفاده می کردند. لیکن برای نقشهایی چون حوریان و فرشتگان تا اندازه ای به کیفیت صدا اهمیت می دادند و کسانی را برای این گونه نقشها بر می گزیدند که صدایی نسبتاً زیر و زنگ دار داشته باشند. همچنین، نقش فرنگی را به هر کسی نمی دادند. شبیه فرنگی می بایست ظاهر و رفتار و حرکاتش تا حدی فرنگی مآبانه باشد. مهم تر از همه، خواندن آواز در گوشه ها و مایه های خاص و معینی از موسیقی در این نقش، کار هر تعزیه خوانی نبود.
۲-۳-۲-۴ – حوریان
کسانی که در تعزیه ها نقش حوریان بهشتی را بر عهده داشتند اغلب از پسران جوان و نوجوان بودند. این شبیه ها گرد توری آبی رنگ یا گل بهی یا صورتی بر چهره می بستند، تا زیبایی و لطافت و نیز پوشیدگی و روحانیت خود را نشان دهند. بیشتر حوریان در شمار تعزیه خوانان صامت بودند و نمی خواندند، مگر سردستۀ آنان که در مواقع لزوم یک یا چند بیت شعر می خواندند، یا با اشخاص دیگر تعزیه گفت و گو می کرد. در برخی از تعزیه ها، حوریان به صحنه نمی آمدند، بلکه از راه دور

دیدگاهتان را بنویسید